Լեռնահայաստանի կառավարութեան Դեկլարացիան

    Լեռնահայաստանի ժողովրդական ներկայացուցիչների համագումարը ապրիլ 27–ին նիստում Տաթեւի պատմական վանքում , ընտրեց Լեռնահայաստանի նոր կառավարութիւն եօթ նախարարներից բաղկացած, սպաապետ Նժդեհի նախարարապետութեամբ:
    Նոր կառավարութիւնն էր առաջնակարգ պարտքն է համարում լարել երկրի բոլոր ուժերը` զօրեղացնելու մեր հայրենիքի ինքնապաշտպանութեան ռազմական կորովը:
    Մեր զօրամասերին, պաշտօնէուիւնը եւ եկած գաղթականութիւնը պարենաւորելու համար Լեռնահյասաանի ժողովուրդը զոհաբերում էր իր վերջին պաշարները, սակայն մեծ կարիքը բաւարարելու նպատակով կառավարութիւնը հարկադըրւած է նաեւ միջոցներ ձեռք առնել, շտապ կերպով մեր հարեւան երկրներից պարենաւորման մթերքներ գնել եւ փոխադրել մեր երկրի ներսը: Փոխադրութեան գործը դիւրացնելու եւ արագացնելու համար կառավարութինը կազմակեր-պում է սեփական փոխադրութեան միջոցներ, տրանսպորտ:
    Լեռնահայաստանի կառավարութիւնը պէտք է ջանայ սերտ բարեկամական, բարի դրացիական յարաբերութիուններ հաստատել մեր երկրի սահմաններում բնակւող սահմանամերձ ազգութիւնների, մանաւանդ թիւրք ժողովրդի հետ: Տնտեսաան եւ առեւտրական փոխյարաբերութիւնների զարգացումը աւելի եւս կը նպաստի հայ ժողովրդի մերձեցումին թաթար, պարսիկ եւ տաճիկ ժողովրդների: Կառավարութիւնը պիտի ձգտի նաեւ ապահովել միջազգային բոլոր բարեկամ ուժերի օժանդակութիւնը մեր ազգային դատի բարեյաջող լուծման համար: Կառավարութիւնը ամէն կերպ պէտք է ձգտի, որ բոլոր ազատ հողերը օգտագործւեն հնարաւորութիւն տալով սակաւահող եւ հողազուրկ գիւղացիներին մշակել այդպիսի հողերը: Ընդհանրապէս կառւավարութիւնը պէտք է աշխատի հնարաւորութեան չափ աշխատաւոր չքաւոր գիւղացիութեան նպաստել սերմանման եւ գիւղատնտեսութեան զանազան գործերում:

-161-

    Միաժամանակ կառավարութիւնը պէտք է ձգտի զարկ տալ ժողովրդի լուսաւորութեան գործին, կազմակերպելով նորանոր դպրոցներ, անգրագէտների դասընթացներ, դասախօսութիւններ, զրոյցներ, երեկոյթներ եւ տարածելով գրաւոր հրատարակութիւններ :
    Լիայոյս լինելով, որ Լեռնահայաստանի ազատատենչ ժողովուրդը եւ պարտաճանաչ պաշտօնէութիւնը ոչ մի ջանք չի խնայի ընդառաջ գնալու եւ բոլոր ուժերով աջակցելու կառավարութեանը համագումարի կողմից նրա վրայ դրած պարտականութիւնները կատարելիս, նաեւ վստահ լինելով, որ Սիւնեաց աշխարհի հերոսացած Դաւիթ-Բէգեան զօրքերը միացած բուն Հայաստանի գօրամասերի հետ նորանոր սխրագործութիւննէրով պիտի զօրավիգ հանդիսանան կառավարութեանը իրենց սպարապետի ղեկավարութեամբ, Լեռնահայաստանի կառա-վարութիւնը ստանձնում է երկրի ծանր ղեկը:
    Նախարարապետ եւ արտաքին գործերի եւ զինւորական նախարար

                                          Գ.Նժդեհ
Ներք.գործ.                      Ս.Մելիք–Եօլչեան
Հաղորդակց.                    Ա. Օհանջանեան
Արդար.լուսաւոր.            Յ.Տէվէճեան
Պարենաւորման              Յ.Տէր Յակոբեան
Խնամատար.                     ԲԺ.Մինասեան
Ֆինանսների                     ԲԺ.Եղիազարեան
Պետ.վերհսկիչ                   Գ.Տէր Մինասեան
----------------------

Ինչ որ ալ ըլլային զօրքն ու ժողովուրդը խանղավառելու նպատակով նորընտիր կառավարութեան ըրած ջանքերը` կացութիւնը կը մնար աւելի քան կնճռոտ ու բարդ:
    Դէպի Զանգեզուր երեւանեան գաղթականութեան ներխուժումն ու ինքզինքը Պարսկաստան նետելու անոր վրդոված փութկոտութիւնը պարագայ մըն էր, որ աննկատ պիտի չմնար Սիւնիքի ժողովրդին համար, որ օնազդօրէն կը տարուէր այդ շարժումին կապուած արտաքին լուրջ վտանգներ նշմարելու:
    Զէնք կրելու անընդունակ գաղթականութիւնը չէր որ կը հեռանար միայն, այլ եւ երիտասարդութիւնը: Մեղրիէն գրած իր ապրիլ 26 թուակիր նամակով Վրացեան արդէն նոյն միտքը

-162-

կ'արտայայտէր. ՙԳաղթականի միջի երիտասարդները լաւ չեն ազդում, հարկաւոր է երիտասարդներին առայժմ թոյլ չտալ անցնել՚:
    Թէ ինչ օգուտ կընար ունենալ խուճապահար երիտասարդութեան մը ներկայութիւնը Սիւնիքի հողին վրայ` հասկանալի էր, երբ տարագիր զօրքը զէնքը ձեռքը ունենալով հանդերձ` հեռու էր անհրաժեշտ կորովը ցոյց տալէ:
    Իրերու այս կացութեան մէջ, վրայ կը հասնէր մայիս 28–ի Հայաստանի Անկախութեան տարեդարձը, զոր հանդիսաւորապէս կը տօնէր Լեռնահայաստանի կառավարութիւնը Գորիսի մէջ:
    Հակառակ տիրող մռայլ կացութեան` ժողովուրդը խանդավառ եւ բարձր տրամադրութիւններով կը մասնակցէր Անկախութեան տարեդարձին: ՙՄարդ ակամա կը յիշէր, -կը գրէ Այգ, -Աւարայրի դաշտի հերոսամարտը, սպարապետ Վարդան Զօրավարն ու վերջինս կը համեմատէր մեր նորագոյն պատմութեան պատիւը փրկող սպարապետ Նժդեհի հետ: Եթէ առաջինը կը մղէր կրօնական կռիւ, երկրորդը կը մղէր գերազանցօրէն քաղաքական կռիւ, յանուն հայ ժողովրդի ազատութեան եւ անկախութեան, յանուն իսկական յեղափոխութեան՚:*
    Այդ օրը Նժդեհ յարգանքի իր հարկը կը բերէ զէնքի իր ընկերներուն, որոնք կառչած Սիւնիքի անմատչելի լեռներուն, իրենց մասնակցութիւնն էին բերած Լեռնաշխարհի հայութեան ինքնապաշտպանութեան գործին: Գնդապետի աստիճան կ'ստանայ գլխապետ Նարինեան, իսկ փոխ գնդապետի աստիճան` Մելիք Օհանջանեան, Ամիրջանեան, Թորոսեան, Ամիրխանեան եւ Գրիգորեան: Աստիճանի բարձրացում կ°ունենան նաեւ սպաներ, վաշտապետներ ել խմբապետներ:*
----------------
    * ՙԱյգ՚ շաբաթաթերթ, թիւ 25 , 1921 Յունիս 16, Թաւրիզ:
    * Իր գէնքի քաջարի ընկերներուն մասին սպարապետ Նժդեհի օրագրէն կը քաղենք հետեւեալ տողերը. Ամէն գիւղ Սիւնիքում իր վաշտն ունէր, ուրեմն եւ իր վաշտապետը: Դա մեր գիտցած կաստայական գինւորականը չէ, գլուխը լի զանազան մեռեալ կանոններով ու տեսութիւններով: Իր որոշ առաքինութիւններով ժողովրդի մէջ աչքի ինկած երիտասար–

-163-

    Յունիս 1-ին Լեռնահայսատանը կը յայտարարուի Հայաստան: Կը նշանակուի նոր կառավարութիւն վարչապետութեամբ Վրացեանի: Նժդեհ կ'ստանձնէ զինուորական նախարարի եւ սպարապետութեան պաշտօնները:
    Այս քայլը կ'առնուի քաղաքական նկատումներով, բայց աւելի եւս կը բարդացնէ հայ Լեռնաշխարհի դրութիւնը:
    Երեւանի խորհրդայնացումէն վերջ` Լեռնաշխարհի կառավարութիւնը իբրեւ Հայաստանի կառավարութիւն ճանչնալ կարելի չէր: Միեւնոյն ժամանակ երկու ուրոյն Հայաստան ու այդ անունով երկու կառավարութիւն գոյութիւն ուենալ չէր կրնար: Մնաց որ Խորհրդային իշխանութիւնը պատրաստ էր ամեն գնով մէջտեղէն վերացնեք Սիւնիքը - ՙՀայկական Սպարտան՚:
    Առժամանապէս Լեռնահայաստանի սահմաններու դէմ արտաքին յարձակումները դադրած էին:
    Երեւանի նահանջող զօրքը հազիւ Զանգեզուր է հասած, երբ մայիս 1-ին Մեծամասնականներ Դարալագեազ կը փութաց–

--------------
դը, կռիւներում անուն հանած արի զինւորը, հայրենի դար ու դաշտերին ծանօթ նախկին որսորդն է դա, կամ ժողովրդական սպան, որը զինւորական անպէտք կանոնագրերի փոխարէն իր կրծքի տակ ազգասիրութեամբ ու անձնւիրութեամբ զեղուն մի տաք, մի հարուստ սիրտ ունի:
    Կռւի արւեստը իւրացրել է գրքերից դուրս, կռւադաշտերում:
    Կռիւը ոչ շախմատային խաղ է, ոչ էլ թւաբանական խնդիր, այլ բարոյական ուժերի մի կատաղի բաղխում, մի արնոտ դրամա, որի մէջ առաջին դերերը կատարում են հրաշէկ զգացումը եւ յաղթական կամքը: Դրա համար էլ նա իր գինւորների նախապատրաստութեան գործում զգացումների մշակումը գերադասում է ձեոքերի, ոտքերի, անգամ բանականութեան մարզանքներից: Միայն նա իրաւունք ունի դէպ վտանգ ու մահ առաջնորդելու ուրիշներին, ինքը եւս չէ
    ** Մեր Եւրոպայի գործիչները խոստովանում են, որ քանի Զանգեզուրը կանգուն էր, Եւրոպայում շատ աւելի ամուր էր մեր դիրքը: Զանգեզուրը խորհրդանշանն է Հայաստանի անկախութեան: -Ս.Վրացեան, «Հայրենիքե ամսագիր, Ա.տարի, թիւ 3, յունուար 1923, Պօսթըն:

-164-

նէին Դաւիթ Անանունի եւ Արտաշէս Կարինեանի պատզամաւորութիւնը` Զանգեզուր ապաստանած զօրքը Երեւան հրաւիրելու համար:
    Խորհրղային Հայաստանի պատգամաւորութիւնը նոյն ատեն կը բանակցէր Լեռնահայաստանը խաղաղացնելու եւ Երեւանի ենթարկելու հարցող:
    ՙՄեծամասնականները որոշած էին անպայմանօրէն տիրել Սիւնիքին` ապահովելու համար իրենց թիկունքը, փրկելու իրենց արատաւորուած պատիւը: Երկու ճամբայ կար. բայց խաղաղ բանակցութեան եւ զինական ոյժի ճամբանները: Խորհրդային Հայաստանը առաջին ճամբան էր ընտրած:
    Կարինեանի պահանջները Սիւնիքը թէ թեւաթափ կ'ընէին եւ թէ իրաւունք կու տային տարիներէ ի վեր հեռացող թրքութեանը` ետ գալու եւ նորէն խանգարելու հազիւ խաղաղած կեանքը Հայկական լեռնաշխարհին՚:*
    Քանակցութեանց պահուն մեծամասնական զօրքերը կ'սկսին քալել Օրդուբադ–Վայոց Ձորի վրայ: Ձեռնոցը նետուած էր հակառակորդը վերջին անգամ մըն ալ կը տարուէր իր սուրին զօրութիւնը փորձելու: Գնդեվասի բարձրունքներուն վրայ թառած հայ զօրքը քառասունութ ժամուայ ընթացքին (15-16 - Յունիս) ահաւոր հարուածով մը կը խորտակէ թշնամին յարձակման թափը:
    Նոյն օրը կարմիր զօրքը Սիւնիք ուժերու ձեռքը կը ձգէր 800 գերի, թնղանօթներ, ռազմամթերք եւ պատերազմական աւարներ:
    Վայոց Ձորի արշաւանքի Բ. օրը, Նժդեհ թշնամիին (արեւելեան ճակատի վրայ) հաւանական հակայարձակումը կանխե–
-----------------
խուսափում մահից:
    Ահա` նրա մօրալը: Միայն ղեկավար չէ նա, այլեւ զինւոր, որին շատ անգամ կարելի է տեսնել կրակի գծից առաջ մի բուռ խիզախների հետ:
    Իր երկու զինւորը փրկելու համար` նա միշտ էլ պատրաստ է հեգնելու մահը, համոզւած, որ իր վիրաւորւելու կամ սպանւելու դէպքում երկուսից մեկը կ°անցնի իր տեղը:
    Կռիւը` յաղթութիւն, մահը` յարութիւն է նրա համար՚:
    * Վահէ Արծրունի ՙՍիւնիքը պարտուած՚-ՙՀայրենիք՚ օրաթերթ, թիւ 2897. 1921, նոյեմբեր 8, Պօսթըն:

-165-

լու նպատակով Ղափանէն թեթեւ զօրամասով մը առանց գնդակ մը իսկ արձակելու` թուրք շրջաններով կ°անցնի Գորիս: Բարկիւշատի թրքութիւնը, որ ամբողջ տարի մը կը գտնուէր մեծամասնական իշխանութեան տակ, Նժդեհի յայտնուելէն յանկարծակիի եկած ու սարսափած, աղ ու հացով կ'ընդունի զայն եւ կը յայտնէ հպատակութիւն: Նժդեհ թուրք կոմիսար մը կը նշանակէ այդ շրջանի համար: Տեղական խորհրդային միլիցիան կը փախի Խանլղ:
    Այս նոր յաղթանակի առթիւ, նորակազմ կառավարութեան անունով Ս.Մելիք - Եօլչեան շնորհաւորութեան հետեւեալ գրութիւնը կ'ուղղէր սպարապետ Նժդեհին.
Սպարապետ զօրավար ՆԺԴԵՀԻՆ
    Հայաստանի կառավարութիւնը լսելով ձեր կազմակերպած, ձեր հոգով սնւած եւ ձեր գաղափարներով ոգեւորւած քաջարի արեւմտեան բանակի Վայոց Ձորում տարած մեծ յաղթութեան մասին` պարտք է համարում յայտնել ձեզ շնորհակալութիւն եւ յոյս տածել, որ դուք մնալով հաւատարիմ ձեր որոշում-ներին եւ ընդունած գաղափարներին, կը շարունակէք նոյն թափով տանել հայ ժողովրդի ազատագրման գործը եւ ցոյց տալ համայն աշխարհին, որ հայը իրաւունք ունի ապրելու իւր հարազատ երկրում, այն էլ ազատ եւ անկախ:
    Կեցցէ~ք դուք, կեցցե~ն ձեր օգնականները, կեցցէ~ հայ անձնվէր գաղափարական զինուորը:
Ի դիմաց վարչապետի`
Ս.Մելիք Եօլչեան
    Եթէ ռազմաճակատի վերջին, նոր յաղթութիւնները փառքի էջ մը եւս կ'աւելացնէին Սիւնեաց ժամանակակից պատմութեան վրայ, վարչական մարզին մէջ նորակազմ կառավարութեան երեւան բերած անշրջահայեաց գործունէութիւնը սակայն կու գար գլխովին փոթորկելու Լեռնաշխարհի ներքին միացեալ ճակատը:
    Անծանօթ Սիւնիքի տեղական եւ ռազմական պայմաններուն եւ առանց նոյնիսկ սպայակոյտի գիտակցութեան, կառավարութիւնը Սիսեանի պատերազմական կարեւոր ճակատներէն մէկը վարձու կու տայ թաթար քոչւորներու:
    ՙԱյգ՚- ի մէջ երեւցած թղթակցութիւն մը ահաւասիկ ինչպէս կը բացատրէ կատարուած այդ իրողութիւնը.

-166-

Լեռնհայաստանի սուրհանդակ

    Մեր փոխյարաբերութիւնները Բարկիւշատի հովտի թուրք բնակչութեան եւ Մինքենդի բարձունքներն ամառանոց եկող թուրք քոչւորների հետ մինագամայն բարեկամական է: Վեր-ջինների ներկայացուցիչներն երկու օր է, ինչ Գորիսումն են եւ դիմել են Հայաստանի կառավարութեան` բարի դրացիական կապ ստեղծել իրենց հետ: Մտքերի փոխանակութիւնից պարզւեց, որ նրանք դուրս գալով Ղարաբաղի տափաստանից, մեծ դժւարութիւններով անցել են հայկական եւ թուրքական շրջաններն, ենթարկւել թալանի եւ ուժեղ ընդհարումներ են ունեցել թուրքերի եւ կոմունիստների հետ: Այժմ վախենալով նոյն գծով վերադառնալ իրենց վայրերը, հարց են բարձրացրել ծայրայեղ դէպքում, երբ նրանց թիկունքի ճանապարհը կտրւած կը լինի, անցնել Գորիսի վրայով Բարկիւշատ, խնդրել են հնարավորութիւն տալ իրենց կառավարութեան նշանակած տեղում բաց անել շուկայ, որ կարողանան իրենց մթերքները վաճառել կամ փոխանակել լեռնահայաստանցուն: Խնդրել, որ եթէ բոլշեւիկների պատճառով հնարաւորութիւն չունենան վերադառնալ իրենց բնակավայրը, թոյլատւութիւն են խնդրում Հայաստանի կառավարութիւնից անցնել Նախիջեւան կամ Պարսկաստան: Խնդրել էին նմանապէս Գորիսի վրայով իրենց տրանսպորտով (ուղտերով) ստանալ Բարկիւշատից հացահատիկներ եւ այլ մթերքներ: Կառավարութիւնը պատասխանել է. որ ծագման իսկ օրից իր առջեւ կառավարութիւնը դրել է Կովկասեան ազգերի եղբայրութեան եւ համերաշխութեան բարձր սկզբունքն եւ ամէն ջանք գործ է դնում իրագործելու կեանքի մէջ. ապացոյց որ վերջերս արել է մի շարք աչքի ընկնող փաստեր: Կառավարութիւնը համաձայն է յայտարարել լեռնային շրջանի թրքութիւնն իրեն բարեկամ` եւ ընդառաջ գնալ նրանց բոլոր արդարացի կարիքներին, թոյլատրւած է խճուղուց չորս վերստ հեռաւորութեան վրայ բաց անել շուկայ, որտեղ կարող են առեւտուր անել հայ, թուրք եղբայրներ, հետեւեալ պայմաններով.– Առեւտուրը կատարւում է հայկական-սովետական դրամով, հաւասար կուրսով, հայկական դրամի ընդունելութիւնը պարտադիր է բոլորի համար: Այդ առեւտուրը կատարւում է յատուկ նշանակւած հայկական միլիցիայի եւ թուրքական մի

-167-

ներկայացուցչի հսկողութեան տակ: Քոչւորներին տրամադըրւած աշխատատեղիների համար նրանք պարտաւոր են վճարել 50 միլիոն հայկական դրամով պետական տուրք: Թուրքական քարաւաններով հացահատիկներ տեղափոխելու հարցը նոյնպէս լուծւած է դրականապէս այն պայմանով, որ բերւած հացահատիկների եւ առհասարակ մթերքի 30 տոկոսը տրւի իբրեւ տուրք:
    Նրանց տրամադրութիւնն ընդհանրապէս հակաբոլշեւիկեան է, իսկ Ղարաբաղից գաղթածներինը` շեշտւած թշնամական*:
Գորիս. 18 Յունիս

    Մինքենդի երեք հազար քոչւորները իրականին մէջ երեք հազար ծպտուած ատրբերջանեան ուժեր էին, որոնք առիթէն օգտուելով քանի մը օր վերջ կ'սպառնային Սիւնիքին:
    Ընդհանուր տրտունջի հետ խոր վհատութեան խորշակ մըն էր, որ կ'անցնէր ժողովրդի հոգիին մէջեն:
    Ամիսներէ ի վեր զէնքը ձեռքը` իր փրկութեան սիրոյն մարտնչող ժողովրդին համար անստոյգ իր սպասումը` ստեղծուած անորոշ պայմաններով մէջ` խիստ ծանր էր:
    Վայոց Ձորի կռիւներէն քանի մը օր վերջ Երեւանի զօրքի կամաւոր անձնատուութեան մասին սպարապետ Նժդեհ հետեւեալ հաղորդագրութիւնը կ'ստանայ Կուռօէն:
Սպարապետ Նժդեհին

    ՙԱրեւմտեան քաջարի հրամանատարը տեղեկացնում է, որ իրենք Քէշքէնդից յետ քաշւելու ժամանակ Երեւանի զօրամասի զինուրները չցանկացան յետ գալ, ինչպէս պարզւեց պրօպագանդայի միջոցով երեք օր առաջ վճռած է եղել անցնել կարմիրների կողմը: Սեւանի գումարտակը իր հրամանատար Աղաբեկի հետ անցել է կարմիրների կողմը: Երեւանի գումարտակը ցրւել է:
Սպարապետի օգնական`
ԿՈՒՌՕ

1921, յունիս 22
---------------
    * ՙԱյգ՚ շաբաթաթերթ, N 33-34, 1921, յուլիս 7:

-168-

    Լեռնահայաստանի ներքին, ազգային կեանքի թունաւորման վտանգաւոր ախտանիշներ ցոյց կու տար:
    Հոգիներու աշխարհը մռայլ ստուերներով սեւնալ սկսած էր:
    Մէկ կողմէ մեծամասնականներու շարունակական եւ անդադրում խոստումները, միւս կողմէ վերջին տարիներու կռիւներուն ազդած յոգնութիւնը, ինչպէս նաեւ կենսամթերքի պակասը, եւ երրորդը` երեւան եկած ներքին վարչա-կան խաչաձեւումները, յառաջ կը բերէին ժողովրդին կենսայորդ տրամադրութիւններուն տեղատուութիւնը:
    Մթնոլորտին մէջ ժանգոտած քամիներ կը փչէին:
    Հերոսական երէկի խոյանքներուն տապանաքարն էր, որ կը տրուէր անոնց կողմէ կամաց կամաց, որոնց հայրենասիրութիւնէն աւելի վարչական ու քաղաքական հասունութիւնը կը դառնար վիճելի, եւ որոնք իրենց փրկութիւնը կը պարտէին լեռներու այդ հսկայ կարկառներուն:

Յունիս 26–ին հրամանատար Նժդեհ կը գրէ.
Հ..Հ. Մինիստրական խորհրդին պատճենը` վարչապետ Վրացեանին

    Քանի դեռ ինքնավար Լեռնահայաստան կայ` Սովետական Արարատէան Հայաստանը իրեն ապահով զգալ չէ կարող: Այսպէս է մտածել ու գործի անցել Երեւանի Յեղկոմը:
    Քանի դեռ ինքնավար Լեռնահայաստան կայ` Նախիջեւանն ու Շարուրը չեն կարող կցւել Ատրրէջանին, Հայկական Ղարաբաղը չի ատրբէջանանայ, այսպէս է ըմբռնել իրերու զրութիւնը մեր կողքին ապրող մուսուլմանութիւնը եւ նոյնպէս գործի անցել:
    Ինչպէս տեսնում էք Կարմիրների եւ թրքութեան շահերը նոյնանում են, հէնց այդ հողի վրայ էլ տեղի է ունեցել երկու կողմերի մեր դէմ ուղղւած լուրջ զինակցութիունը:
    Ամսիս 20–ից սկսած թրքութիւնը, առայժմ Նախիջեւանի եւ Մինքենդի, ակտիւ գործողութիւնների է դիմել:
    Հաւանական եմ համարում, արդէն նշաններ էլ կան, եւ Բարկիւշատի Հաքեարու-Խանլղի թրքութեան թշնամական գոր–

-169-

ծողութիւնները մօտ օրերում:
    Տեղական թրքութեան եւ բօլշեւիկների շարքերը խտաց-նում են նաեւ եկւոր թուրք քոչւորները:
    Այսպէս ուրեմն Մուսավաթի եւ Նարիմանովի միջեւ ստեղծւած ռազմաքաղաքական կօնտակտը կատարեալ է ու աւելի քան հասկանալի:
    Թաթար հատւածների հաւաքման վառ ցանկութիւնը, ամբողջ թրքութիւնը, առանց կուսակցութեան ու դասակարգի խտութեան, զինել ու հանել մեր դէմ:
    Այդ պարագան զգալիօրէն դժւարացնում է մեր` Կարմիր-ների դէմ մղած անհաւասար կռիւը, բայց չէ յուսազրկում ինձ, որ մենք ցանկութեան դէպքում, եթէ շատ չնեղւենք ռազմամթերքի ու հացի պակասութիւնից, կարող կը լինենք շարունակելու մեր հերոսական դիմադրութիւնը:
Հ .Հ Զինւորական նախարար-Սպարապետ
Զորավար` ՆԺԴԵՀ

Հանքեր, 1921, Յունիս 26
    Ատրպատականի Հայոց առաջնորդ Ներսէս արքեպիսկոպոս Մելիք-Թանգեան փափագելով միջնորդել Լեռնահայաստանի եւ Խորհրդային Հայաստանի կառավարութեանց միջեւ` Յուլիս 1-ին Նժդեհի կը ղրկէ պատճէնը Մեասնիկեանին ուղղած մէկ հեռագրին.
( Հեռագիր. Երեւան )
    Ժողովրդական կոմիսարների նախագահ, քաղաքացի Մեասնի-կեանին, պատճէնը` սպարապետ Նժդեհին.
    ՙՍտանալով Կոմիսարներիդ Խորհրդի 1921 թիւ Յունիս 13 հրատարակած դեկլարացիան Զանգեզուրի մասին, Վրացեանի համաձայնութեամբ սուրհանդակ ուղարկեցինք Նժդեհի մօտ պատերազմական գործողութիւնները դադարեցնելու եւ հաշտութեան բանակցութիւններ սկսելու առաջարկութեամբ, սրա հետ միասին այդ հարցի առթիւ Գրիգոր Օհանջանեանին յանձնեցի իմ գրաւոր առաջարկութիւնը ձեզ՚:
    Ատրպատականի Թեմական առաջնորդ, Արքեպիսկոպոս ՆԵՐՍԷՍ Թաւրիզ, 1 Յուլիս 1921
    Յուլիս 5-ին Նժդեհ կ'ստանայ հաշտութեան վերաբերեալ ակնարկուած գրութիւնը.

-170-

    Լեռնահայաստանի հանրապետութեան համայն զօրքերի գլխաւոր հրամանատար` ՆԺԴԵՀԻՆ Իբրեւ` Ատրպատականի հայոց Հոգեւոր հովիւ, որ մօտիկ է կանգնած Կովկասի հայոց շրջանին, դիտում է նրա վերջին տարիների կեանքը, նրա քաղաքական ելեւէջները, ապրում է նոյն ցաւերով, խոր խոցւած նկատում է այն տառապանքները, որ կրում է հայոց ժողովուրդը, որի մէջ վաղուց անհետացել է վստահութիւնը դէպի միմեանց, թշնամութիւնը արմատացած երկու հատուածների մէջ կրծում է այդ հազարամեայ տանջանքներով լի ժողովրդի սիրտն ու հոգին, մաշում, հիւծում է այդ ցաւատանջ ժողովուրդը, հեռու հրելով հանգիստ աշխատանքի ուղիից դէպի մութ անորոշ ապագան:
    Արդ, խոր ցաւ զգալով իմ 4000 ամեայ հայրենիքիս մնացորդ զաւակների այդպիսի վիճակի պատկերով, նոյնպէս եւ միանգամայն հակառակ լինելով զէնքի ոյժով, արեան հեղեղներով եւ բռնութեամբ խնդիրները լուծելու եղանակին, հոգուս ներքին թելադրանքով, իբրեւ հարազատ զաւակն այդ երկրի, դիմում եմ Ձեզ` երկու կողմերիդ` Ա.-Խ.Հայաստանի կառավարութեան` հիմք ունենալով նրա դեկլարացիան, որ ուղղւած էր Լեռնահայաստանին, հրաւիրելով վերջինիս խաղաղ ճանապարհով հարթելու բոլոր վէճերը եւ հաշտութեամբ վերկացնելու խոչընդոտ հանդիսացած խնդիրները` որպիսին բանակցութիւնները ընդհատւեցին Դարալագեազի ընդհարումներով. եւ Բ .–Լեռնահայաստանի կառավարութեան, խնդրելով` Ա.Զինադադար նշանակել երկու կողմերի համար: Այս դիմումներիս տեղ հասնելուց յետոյ մօտաւորապէս Յուլիսի 13-14 թւերին, զինադադարի բանագնացները նոյն թւերին պիտի լինին Նախիջեւան-Սիսեան գծի ուղղութեամբ Բիչանակ մալական գիւղի շրջակայքում:
    Բ.Վերսկսիլ ընդհատւած բանակցութիւնները երկու կողմերի մէջ, նախաձեռնութեամբ Խորհրդային Հայաստանի կառավարութեան, աւելի լայն չափակերտով եւ աւելի խոր մտածելակերպով Լեռնահայաստանի ուրոյն կեանքի պայմանները ի նկատի առնելով` հարկերը վճռել յօգուտ գիւղացիական մասսաների:
    Յոյս ունիմ Լեռնահայաստանի կառավարութիւնը անտես չի անիլ իմ միջնորղութիւնը եւ հնարաւորութիւն կը տայ իւը ժողովրդին ամառնային ցանքսերը ժողովելու եւ դաշտային

-171-

աշխատանքները անարգել կատարելու:
Առաջնորդ հայոց Ատրպատականի`
Ներսէս Արք. Մելիք-Թանգեան

Թաւրիզ, 2, յուլիս 1921
    Յունիս 5-ին թշնամին պատերազմական նոր գործողութիւններ կ°սկսի Օրտուբադ-Գենուազ ճակատի դէմ: Կռուի երկրորդ օրը, երեկոյեան դէմ, պարտուած` մեծ կորուստնե-րով կը նահանջէ: Սիւնիքի ժողովրդական վաշտերը կը հալածեն զայն մինչեւ Օրտուբադ:
    ՙԹշնամին ջախջախւած փախուստի է դիմել, մեր զօրքերի տրամադրութիւնը աւելի քան բարձր է՚,- կը գրէ գնդապետ Օհանջանեան:
* * *

    Երեւանի զօրքին անձնատուութիւնը, սխալ քաղաքականութեամբ մը երեք հազար ատրբէջանեան ուժերու Լեռնահայաստանի սահմաններէն ներս սպրդիլը, անգամ այն ծանր պայ-մանները, որոնց տակ շնչահեղձ կ'ըլլար երկրի ազգաբնակչութիւնը, Սիւնիք կը մնար իր զինուորական բարձր հրամանատարութեան հետ, ի հարկին մինչեւ վերջին րոպէն կռուելու պատրաստ:

* * *

    Երբ թուրքին ու թաթարին, երբ օտարին դէմ հայրենի հողը պաշտպանել անհրաժեշտ էր, Սիւնիքը կանգնեցաւ պարտականութեան պատնէշին վրայ, այժմ մեծամասնական հայն էր կողը, եւ խոստումներով:
    Պէ±տք էր հաւատալ այդ խոստումներուն:
    Այդպէս էր տրամադրուած ժողովուրդը:
    Ու սպարապետը չուզեց միջամուխ ըլլալ ժողովուրդին զգացումներուն, բայց որպէս զինուորական, որպէս երկու արուայ անհաւասար կռիւներու հերոսը` իր այնքան սիրած ժոզովրդին պատուին ու փառքին նախանձախնդիր, երկիրը խաղաղօրէն եւ առանց արիւնահեղութեան հայ մեծամասնական–

-172-

ներուն յանձնելու պայմանները ներկայացուց Խորհրդային Հայաստանի վարիչներուն.

Սովետական Հայաստանի Յեղկոմին

    Որպէս զի հայ աշխատաւորութիւնը եւ ինտելիգենցիան այսպես հաշտւին Հայաստանում ստեղծված խորհրդային իրաւակարգի հետ եւ ընդվզումներով չփորձեն ազատագրւելու ձեր լծից, ընդվզումներ, որոնք պիտ թուլացնեն սոցիալապէս արնաքամ եղած հայ աշխատաւորութիւնը` եւ Ձեզ, ես կը ցանկանայի տեսնել Խորհրդային Հայաստանում այնպիսի բարէփոխութիւններ քաղաքական եւ տնտեսական հողի վրայ, որոնք համապատասխանէին մեր ժողովրդի լավ հասկացած
    Այդ բարեփոխութիւնները հետեւեալներն են.
    Ա.– Յարզումն եւ անձեռնմխելիութիւնն գիւղացիական եւ առհասարակ մանր սեփականութեան: Ազատ առեւտուր: Բռնագըրավումների կատարեալ վերացումն, կօօպերացիայի անբռնադատ զարգացումն: Ներքին վերաբնակութեան կազմակերպումն:
    Բ.- Նախկին թուրքահայերը ստանում են հողաբաժիններ:
    Գ.– Ազգայնական բաղխումների վերացման համար կատարվում է հայերի եւ թուրքերի տեղափոխութիւն Հայաստան եւ Ատրբեջան:
    Դ.- Անձի եւ բնակարանի անձեռնմխելիութիւն: Մամուլի, խօսքի ու ժողովների ազատութիւն:
    Ե.– Արտակարգ յանձնաժողովների վերացումն: Պատասխանատւութիւն միայն դատարանի առաջ:
    Զ.– Հայ լեզւի պետական իրաւունքի վերականգնումն եւ նրա պարտադիր գործածութիւնը պետական հիմնակութիւններուն եւ զօրքի մէջ:
    Է.– Հայ բանակի առանձին կազմակերպումն իր ազգային ղեկավարների գլխաւորութեամբ, սպայութեան վերադարձումն հայրենիք եւ նրա պաշտօնընկալութիւնը հայ բանակում:
    Գալով Լեռնահայաստանի առանձնայատուկ վիճակին, ես կը ցանկանայի հետեւեալ պայմանների ընդունելութիւնը Խորհըրդային Հայաստանի կողմից.

-173-

    Ա.- Լեռնահայաստանի պարփակում է իր մէջ ամբողջ Զանգեզուրի զաւառը, Լեռնային Ղաբաբաղը, Վայոց Ձորն ու Գողթանը:
    Բ.- Լեռնահայաստանը իբրեւ մի վարչական միաւոր եւ Հայաստանի անբաժան ինքնավար մասը, կառաւարւում է էր ընտրովի, կեդրոնական եւ տեղական իշխանութիւնների միջոցով ու ենթարկւում է Հայաստանի կենդրոնական կառավարութեանը:
    Գ.- Լեռնահայաստանը չի գինաթափւում, այլ ստանում է զէնքի ու ռազմամթերքի նոր պաշար Հայաստանի կեդրոնական կառավարութիւնից: Լեռնահայաստանում կարմիր բանակ չի կազմակերպւում, այլ ընդունւում է ժողովրդական ընդհանուր զինման միլիցիօն սիստէմը: Նրա զինած ուժերը չեն հանւում երկրի սահմաններից: Դրսից ուժեր չեն բերւում Լեռնահայաստան:
    Դ.-Լեռնահայաստանի զիւղացիութեան սակաւահողութեան պատճառով թուրք փախստականների վերադարձը վերջնականապէս խափանում է եւ լքւած գիւղերը յանձնում են մնացած սակաւահող գիւղացիներին:
    Ե.– Թուրք քաչւորների խնդիրը յարգւում է Լեռնահայաստանի իշխանութեան կողմից, ըստ որում քոչւորները սար են բարձրանում անզէն:
    Որպէսզի Լեռնահայաստանի աշխատաւոր ժողովուրդը հաշտ աչքով նայի սովետական իշխանութեան վրայ, բացի առաջադրածս բոլոր կետերի կիրառումը, ցանկալի է, որ Լեռնահայաստանի սահմաններում չերեւան ու չզործեն այս երկրի աչքում իրենց այլանդակ գործունեութեամբ արատաւորված հայ կոմունիստները:
    Տէր դառնալ մի երկրի, դեռ չի նշանակում յաղթել այդ երկիրը լցնող ժողովրդին եւ նրա ազատ ապրելուն ուժեղ ցանկութիւնը: Ձեր առաջխաղացումը, արարատեան զօրամասի ծանօթ քայլից յետոյ կարելի է համարել ամեն ինչ - միայն ոչ ռազմական յաջողութիւն, յաղթութիւն: Դուք գիտէք, որ ցանկութեան դէպքում ես միշտ էլ հնարաւորութիւն կ°ունենամ մի քանի տասնեակ զինւորներով վերագրաւել Լեռնահայաստանը: Որպէսզի այս երկրի աշխատաւոր զիւղացիութիւնը ստիպւած չլինի մեկ էլ ինձ օզնութեան կանչելու, աշխատէք բաւարարել հայ գիւղացիութեան եւ նրա մտաւորականութեան

-174-

այդ արդար պահանջը:
Հ.Հ.Սպարապետ Զօր. Նժդեհ

    Ղափանի Հանքեր,1921, յունիս 8

    Վերոյիշեալ պաշտօնագրէն վերջ Նժդեհ կը յայտարարէ ժողովրդին, որ ինք ընդմիշտ չի հեռանար Լեռնահայաստանէն, ու պիտի վերադառնայ, եթէ Երեւանի փոխարեն Բագուն ըլլայ Սիւնիքի հողին վրայ ոտք դնողը:
    Այնուհետեւ իր հետ վերցրած երկու թնդանօթ եւ հեծեալազօրած գումարտակ մը, կ°անցնի Արաքսի պարսկական ափը, սպասելով իր պայմաններու յարգուելուն:
    Երբ այդ պայմանները յարգուեցան`* Նժդեհ իր պարտականութիւնը կատարող զինուորի գոհունակութեամբ` Սիւնիքի հպարտ լեռներուն անդիմադրելի կարօտովը զեղուն, դարձուց իր աչքերը դեպի օտար հորիզոններ, համոզուած, որ վերջին երկու տարիներու անհաւասար պայքարները Լեռնահայաստանի քաջարի ժողովրդին հոգիին մէջ դրած էին ազատ եւ անկախ ապրելու հզօր եւ անշէջ կրակը:





----------------------------------
    * Յունիս 18-ին Նժդե կ’ստանար հետեւալ գրութիւնը. – Սիրելի Նժդեհ Տաճկական վտնգի լուրեր դեռ եւս չեն հաստատւած, ոչ էլ ատրբեջանական պրէտէնզիաները Զանգեզուրի նկատմամբ: Ս. Վրացեան

-175-
ԺԲ. ԳՈՅԱՄԱՐՏԻՆ ԱՐԺԷՔԸ
ԵՒ
ԳՆԱՀԱՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Լեռնահայաստանի տեղի տալու պատճառները
------------------------------------------------

Լեռնահայաստանի տեղի տալու գլխաւոր պատճառներ կարելի է նկատել.
    Ա.– Վրաստանի եւ Հայաստանի Հանրապետութիւնների կառավարութեանց անկումով Անդրկովկասի մէջ յառաջ եկած քաղաքական նոր գոյավիճակը, որ հոգեբանօրէն կ'ազդէր նոյն երկիրներու ազգաբնակչութեանց տրամադրութիւններուն վրայ:
    Բ.- Արարատեան 12000 գաղթականութեան դեպի Սիւնիք նահանջով առաջ եկած բարոյալքիչ եւ յոռի ազդեցութիւնը:
    Գ.-Նահանջող մտաւորականութեան եւ երիտասարդութեան վաղաժամ անցքը Պարսկաստան:
    Դ.– Պարենաւորման սուր անձկութիւնը: Վերջին կռուի օր պահեստներու մէջ հազիւ քսան փութ հացահատիկ կար, իսկ Ղափանի, Տաթեւի եւ Դարապասի Ձորերու մէջ եւ ոչ մէկ ֆունդ հաց: Շատ տեղեր ժողովուրդը կ'ապրէր բոյսերով եւ արմտիքով: Հայաստանի կառավարութեան խոստացած նիւթական օժանդակութիւնը մնաց միշտ խոստում ու ժողովուրդը հնարավորութիւն չունեցաւ ցորեն գնելու:
    Ե.– Հայկական չէքերու իրական արժէքէն իյնալու հետեւանքով կառավարութեան կրած վարկի անկումը: Վերջերը գիւզացիութիւնը այլեւս չէր ընդուներ հայկական չէքէրը, իսկ թուրքերը շատոնց կը մերժէին արդէն անոնց արժէքը:
    Զ.-Երկուութիւն վարչա-զինուորական գործելակերպի
-----------------------
    * ՙԵրեւանէն եկող տասը հազարանոց բազմութիւնը, բնականաբար, վատ ազդեց եւ զանզեզուրցու տրամադրութեան՚: -Ս.Վրացեան, ՙՀայրենիք՚ ամսագիր, էջ 44-45, թիւ 3, 1923:

-176-

է.-Երեք հազար թաթար ուժերու, իբր քոչւոր ազատօրէն Սիսեան մուտքը:
Ը.-Արարատեան հայութեանը եւ մասնաւորապէս երկիր մնացած հայ մտաւորականութիւնը Լեռնահայաստանի պատճառով հալածանքներու չենթարկելու ցանութիւն, եւ կարգ մը այլ պատճառներ, որոնց մասին զանց կ'առնինք խօսիլ առայժմ քաղաքական նկատառումներով:

* * *

    Լեռնահայաստան իր երկու տարուայ կռիւներու ընթացքին ունեցած է 28 սպանուած եւ քիչ մը վիրաւոր:
    Թշնամիին կորուստները եղած են 15000 սպանուած, 7000 գերի, 200-ի չափ գնդացիր, 7 թնդանօթ, 10 հազարի մօտ հրացան, մեծ քանակութեամբ ռազմամթերք, կենդանիներ, դրօշակներ եւ պատերազմական իրեր:
    1919-1921 թթ. թշնամի 200-ի հասնող գիւղեր փճացած կամ տեղահանուած են եւ այդ շրջանները վերադարձուած են իրենց պատմական բուն տէրերուն` հայերուն:
    ՇՆՈՐՀԻՒ ԱՅԴ ԿՌԻՒՆԵՐՈՒՆ Կ°ԱՊՐԻ ԱՅՍՕՐ ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԻ ԵՒ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՀԱՅՈՒԹԻՒՆԸ:
    Հերոսական այդ պայքարներու հետեւանքով է, որ Սիւնիքը ՆԵՐԿԱՅԻՍ ԿԸ ԿԱԶՄԷ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՆԲԱԺԱՆ ՄԱՍԸ: Անոնց կը պարտին նոյնպես իրենց գոյութիւնը` մեծագոյն տոկոսը արեւելահայ մեր մտաւորականներուն, ինչպէս եւ 4000-ի մօտ հայ զօրամաս մը իր ղեկավարներով:
    Եւ աւելին, այդ կռիւներուն վերապահուած է գրաւել փառքի նոր էջեր ժամանակակից հայ ազատագրութեան պատմութեան մէջ:
    Նժդեհ ծանրութեան կեդրոնն է այդ պայքարներուն, իսկ իր կեանքի երկու տարիներու դրուագները (1919-1921) անկորնչելիօրէն կապուած պիտի մնան Լեռնահայաստանի նորագոյն պատմութեան փառահեղ այդ շրջանին հետ:
Կարծիքներ եւ գնահատականներ

    Լեռնահայաստանի կռիւներուն առթիւ հրատարակուած կամ Զօրավար Նժդեհին ուղղուած գնահատական բազմաթիւ գրու–

-177-

թիւններուն մէկ մասը թուականի կարգով կը զետեղենք այս էջերուն մէջ, ցոյց տալու համար օտար եւ հայազգի մարմիններու եւ անձերու կարծիքը` իր անձին ու վարած հերոսական պայքարին նկատմամբ:
    Ողբացեալ Աշոտի գրութիւնը Գեղուաձորի արշաւանքի առիթով.
    Գարէ ջան,
    Քո բախտը կապիր Գողթանի բաղտին, Գողթանը ինչպէս եւ ամբողջ Ղափանն, Գենուազը, իրենց գոյութեամբ շատ բան են քեզ պարտական: Արա եւ այս անգամ: Գուցէ մարդիկ քեզ գնահատել չի կարողանան, բայց հավատայ, սիրելիս, որ կան անհատներ, որոնք իրենց ողջ էութեամբ խոնարհւում են քո հայրենասիրութեան անօրինակ մեծութեան առաջ: 3 դեկտեմբեր, 1919
Գրուած Ղափանի վերագրաւումէն յետոյ.

    Ղափանի հերոսական պայքարը անցեալներում թրքական հրոսակների եւ այժմ բոլշեւիզմի դէմ` հայ ժողովրդի պայքարն է բռնակալական ձգտումներով առաջնորդող չար ոգի-ների դէմ: Ղափանի հերոսամարտը հայ գիւղացիութեան իտէաան զգացմունքների մարմնացումն է, որի մասին խօսում են Եւրոպական մեծահամբաւ թերթերը: Քսաներորդ դարու Դաւիթ Բէգի հարազատ ժառանգ մարտատենչ Նժդեհի փառունակ գործըն է հայ ժողովրդի մշտատեւ ոգեւորութեան անսպառ աղբիւրը:
Պարլամենտի անդամ
Գերասիմ Քեալաշեան

Քէշիշքենդ, 2 սեպտեմբեր, 1920
Սիրելի Նժդեհ,

    Այսօր ցնծում է ամբողջ Թաւրիզը` Մեղրու եւ Ղափանի յաջողութեան լուրերով: Ղափանի վերագրաւումը եւ ձեռք բերած զինամթերքի եւ աւարի լուրը ուղղակի յուզեց մեզ բոլորիս: Ամենուրեք, ամենքի քերանում հոլովւում էՆժդեհ անունը: Մեր սիրտը պայթում է, որ այդ պատմական րոպէներուն քո կողքին չենք...
Թավրիզ, 16 հոկտեմբեր 1920 Գ.Տէր Մինասեան

-178-

Թանկագին Նժդեհ,

    Մեր ընկերական ջերմագին ողջոյնի հետ միասին ուղարկում ենք քեզ եւ քո զինակիցներին Մեր անխառն հիացմունքը այն անձնւէր եւ տոկուն պայքարի համար, որ ամիսներից ի վեր ամենաբաժանելի պայմաններում, մեծ արիութեամբ տանում էք, փառքի աննախընթաց դափնիներով զարդարելով հերոսական ժողովրդի, հայ զինւորի եւ հայ ղեկավարի ճակատը: Ձեր յամառ կռիւը, մեր փառաւոր յաղթանակները շարունակում են յոյսի եւ ոգեւորութեան աղբիւր դառնալ բոլոր թերահաւատներէ համար, այն բոլոր վայրերում, ուր որ հասնում են ձեր հերոսամարտի ձայները: Իսկապէս գիտակցում ենք այն ծառայութիւնը, որ մատուցում էք մեր վերածնող հայրենի-քին, պահպանելով նրա անկապտելի իրաւունքները` իր երկաթէ դարպասների վրայ: Ցաւում ենք, որ մեր օժանդակութիունը միայն բարոյական նշանակութիւն ունի եւ շնորհիւ տիրող պայմանների` ցանկալի չափով չենք կարողացած օգնել ձեր վարած պատմական նշանակութիւն ունեցող մեծ գործին: Համբուրում ենք քեզ եւ քո հաւատարիմ զինակիցներին:
Հ.Յ.Դ. Ատրպատականի Կ.Կոմիւոէ

1920, հոկտեմբեր 22

Թաւրիզի երիտասարդ դաշնակցականները կը գրեն.

    ՙՉենք կարող չհիանալ ձեր այդ փառաւոր գործունէութեան առթիւ, որ փառքով ու պարծանքով պիտի պսակի Արեւիքի արիւնոտ ու ողբերգական պատմութիւնը: Հայ աշխատաւորութեան դարաւոր եւ արդարացի ընդվզումն էր հոկտեմբերեան (10-ին) գոյամարտը, որը յանձին ձեզ ըմբոստացավ ՙկարմիր՚ բանակների դէմ: Եւ մենք, Թաւրիզի մի խումբ պատանի եւ երիտասարդ դաշնակցականներս մեծ հաճոյքով ու սրտի անկեղծ զգացումով ենք արձանագրում այդ փաստը եւ ձեր անունը, այն գեղեցիկ ու վառ գիտակցութեամբ, որ գոյա-մարտը մեր կուսակցութիւնն է իր ուսերի վրայ առել եւ որ մեր կուսակցութիւնն է տալիս ձեզ նման հավատարիմ, անկեղծ եւ քաջարի մարտիկը՚:
27 հոկտեմբեր, 1921

-179-

    Ի պատասխան Նժդեհի 1 Հոկտեմբեր 1920 թուակիր գրութեան Հ.Յ.Դ. Բիւրօն կը գրէ.
    ... Ինչպես տեսնում էք ստեղծուած այս կացութեան մէջ կառավարութիւնը անկարող է որեւէ զգալի օգնութիւն հասցնել ձեզ. գիտակցելով անգամ ձեր վարած հերոսական պայքարի պատմական նշանակութիւնը մեր պետութեան կազմակերպման համար: Այս նկատի ունենալով Բիւրօն մանրամասն քննութեան առաւ ձեր վիճակը եւ ձեր առաջարկած բոլոր հարցերը ու եկաւ հետեւեալ եզրակացութեան. ա. Ձեր շարժումը համարել խիստ կարեւոր եւ անհրաժեշտ եւ մեզ համար բացարձակապէս օգտակար. բ. Ելնելով այս տեսակետից եւ նկատի ունենալով մեր կացութիւնը, Զանգեզուրի ամբողջ գործի ղեկավարութիւնը թողնելով ձեզ` թէ զինուրական եւ թէ քաղաքացիական: Բոլոր այն անձնաւորութիւները զինւորական թէ քաղաքացիական գործի համար, որ կ'ուղակւին Բիւրօի կողմից ձեզ օգնութեան , կը լինին ձեր տրամադրութեան տակ եւ դուք էք, որ նրանց պիտի տաք այս կամ այն պաշտօնը: Ձեր եւ Բիւրօի մեջ կապ պահելու համար Քէշիշքէնդում նշանակում ենք ընկ.Ե.Ի. ին եւ խնդրում ենք միայն նրա միջոցաւ կապ պահել Բիւրօի հետ: Ձեր տրամադըրութեան տակ են Սիսեան ուղարկւած ուժերը: Վստահ Ձեր եւ Ձեր ընկերներու անձնազոհութեան եւ շրջանիդ քաջարի ժողովրդի անձնազոհութեան ու հայրենասէր ոգիին, յոյս ունինք որ ոչ մի րոպէ չպիտի վարանիք շարունակելու սրբազան կռիւը մեր դարաւոր թշնամիին դէմ:
Լաւագոյն մաղթանքներով
Հ.Յ.Դ. Բիւրօի
հերթապահ`Ս .Արարատեան
քարտուղար` Յ. Տէվէճեան

    Իր զինակիցներու ցաւակցական գրութիւնը ձիու արկածի մը առթիւ.

Սիրելի Սպարապետ,

Սրտի անհուն կսկիծով լսեցինք ձեզ հետ պատահած դժբախտութեան մասին:

-180-

    Անչափ ուրախ ենք, որ մեր սիրելի Սպարապետը այս պատահական փորձանքից էլ ազատւեց անփորձ:
    Հաւատում ենք, որ սա երրորդ եւ վերջին պատահարն է, որ լինում է ձեզ հետ եւ դուք այսուհետեւ անփորձ ու անյաղթ կը լինիք, որովհետեւ ձեզ համար աղօթում է համայն Զանգեզուրի ժողովուրդը եւ մենք, ձեր զինակիցները:
    Զեզ են յառած բոլորի աչքերը եւ Ձեզնից է սպասում Սիւնիքը վերջնական փրկութիւնը: Ուղարկում ենք ջերմ բարեմաղթութիւնները եւ խնդրում նախախնամութիւնից ձեզ երկար ու անփորձ կեանք:
    Զեր առողջութեան մասին հավաստիանալու համար ուղարկում ենք փոխսպայ Արշակ Տորողեանին:
Գլխապետ Նարինեան, տեղակալ Տէր-Պետրոսեան,
զին.աստիճ. Լ.Ալիքսանեան, միլիցիապետ Ա. Պարոնեան,
փոխ-գլխ. Ամիրջանեան, Գերասիմ:

Գորիս. 12 փետրուար, 1921

    Վայոց-Ձորի առաջին գրաւումէն յետոյ Լեռնահայաստանի սպարապետութեան սպայակոյտի պետ Նարինեանի շնորհաւորականը.
    Ինքնավար Սիւնիքի, Գողթանի եւ Վայոց– Ձորի Սպարապետ Նժդեհին.
    Անսահման ուրախութիւն պատճառեց մեզ Հայաստանի վերագրաւումը: Ողջունելով ապաքինւած Մայր Հայաստանի ազատազրումը` հաւատում ենք, որ մօտ ապագայում կ°իրականանան ձեր փափագած իղձերը լիովին:
    Քսաներորդ դարում կարծես պիտ հնչւեր մեր տարաբախտ Հայրենիքի կարապի երգը, սակայն այս անգամ էլ դուք եղաք նրա վերածնման ռահվիրան, ինչպէս Գարիբալդին Իտալիոյի համար:
Գլխապետ ՆԱՐԻՆԵԱՆ
Զին.աստիճ. Լ.Միքայէլեան

1920, փետրուար 18

-181-

    Միեւնոյն դէպքերու առիթով Հ.Օհանջանեան կը գրէր.
    Սիրելի Նժդեհ,
    Այն ինչ որ ես գիտեմ եւ ես եմ տեսել մինչեւ Մայիսի 16-ը, ինձ ոչ մի առիթ չի տալիս փոխելու իմ հիացմունքի վերաբերմունքը դէպի այն գործը, որ դու կատարել ես Զանգեզուրում վերջի երկու տարւայ ընթացքում եւ նոյն իսկ վերջին դէպքերի ժամանակ, երբ Մայր Հայաստանի մտաւորականութիւնը եւ զինւորականութիւնը քո ստեղծած դրութեան շնորհիւ կարողացաւ ազատվել իսպառ բնաջինջ լինելու վտանգից:
Համօ Oհանջանեան

    Թէհրան, 12 դեկտեմբեր, 1921

    Պարսկաստան մասնաւոր հետաքրքրութեամբ հետեւած է Լեռնահայաստանի շարժումներու, որուն յաղթանակները նկատած է իրեն համար օգտակար` հետեւապէս եւ իրը, ու տրամադրուած բարեկամական զգացումներով.
    Սպարապետ Նժդեհին,
    Յոյսով եմ Աստծոյ եւ ձեր շնորհիւ, որ շարունակ յաղթութիւնը մերն է լինելու, միայն խնդրում եմ ձեր բարձրութիւնից Հօդիի հասարակութիւնը (թուրք) իրենց գիւղից փախցնէք: Նրանք վտանգաւոր են շարունակ: Որպէս զի Կարմիրներից մենք եւ դուք այդ ուղղութեամբ ազատ եւ ապահով լինինք, պէտք է այդ հասարակութիւնը ցրել այդ տեղից:
    Ես մեծ յոյս ունիմ Ձեր մեծութեան վրայ, շնորհիւ ձեզ ինձ վրայ եկած Կարմիրներին պատրաստ եմ ջարդելու ուժերիս ներածին չափ: Ուխտս ուխտ է, ձեզ հետ պատրաստ եմ կռւելու եւ մեռնելու:
5 մայիս, 1921
Ղահրաման Խան

Ն.Գերազանցութիւն Յարգելի բարեկամ Նժդեհին,
Շնորհդ եւ բախտդ մեծ

    Քանի որ Մոհթամիտ Սուլթան Մութալիմ Խան Սահրանկը, եւ Թաղի խանը ճանապարհում էին, հարկաւոր համարեցի երկ-տողովս ձեզ նեղութիւն պատճառել:
    Յոյս առ Աստուած, որ Ձերդ Գերազանցութեան տրամադր–

-182-

րութիւնը լաւ լինի, եւ տկարութիւն չունենայ:
    Յատկապես Մութալիմ Խանին եւ Թաղի խանին անձամբ պատւիրած եմ հարկաւորւելուց ցորեն եւ ուրիշ պիտոյքներ, իմ բարեկամ հայերի համար չի մերժի, եւ ամենայն կերպ ու ամենայն դէպքում, այն ինչ որ հարկաւոր է հայերին, որ նորանք ապահով եւ հանգիստ լինին, ձեռք բերել ու հասցընել: Ավելի լաւ է ինչ ժամանակ պահանջներ ունենաք իմ ներկայացուցիչներից պահանջեք, անմիջապես կը կատարւի:

7 մայիս, 1921

Յարգանքներով`
ՍԱՄ Հաջի ԱԼԻԼՈԻ

    Փափագելով Լեռնահայաստանի վաւերական պատմութիւնը հրատարակել, Ա.Ղազարեան կը դիմէ Նժդեհին.
Սիրելի ՆԺԴԵՀ

    Ես չստացայ մինչեւ օրս նիւթերը, լավ կը լինի Լեռնահայաստանի հերոսամարտի դոքումէնտները եւ քո մասին տեղեկութիւնները որքան կարելի է շուտ եւ լրիւ ուղարկես: Թաւրիզում կ'ուզենայի Լեռնահայստանի գոյամարտի պատկերը լրիւ դոքումէնտալ կերպով տալ: Դու հերոսի անուն ես իրաւամբ վայելում...
Արշակ Ղազարեան

Թաւրիզ, 10 մայիս, 1921
    Պարսիկ բանւորական կուսակցութեան պարագլուխի մը կարծիքը` Նժդեհի սպաներէն Մ.Օհանջանեանի ուղղուած.
    Յարգելի գնդապետ Մ .Մելիք-Օհանջանեան,
    Յաջողեցրի պարսիկ բանւորական կուսակցութեան շէֆի կարծիքն իմանալ Նժդեհի մասին: Նա պարզ եւ որոշ ասաց. Նժդեհը թող գայ Թաւրիզ, ես իմ մի տունը յատկացնում եմ իր բոլոր յարմարութիւններով նրան եւ նրա 20-30 թիկնապահներին: Հնարաւորութիւն ունիմ ամբողջովին էլ իմ ծախսով պահել եւ դա ինձ համար մեծ պատիւ կը լինի, որ այդպիսի հերոսը լինի իմ ցանկալի հիւրը: Եւ եթէ որ եւ է երկիւղ լինի, ինքս էլ 20-30 զինւած մարդիկ կը դնեմ

-183-

պահպանելու :

Թաւրիզ, 23 յուլիս, 1921 Յարգանքներով` Իսահակ

    Համակրանքի եւ գնահատութեան այդ գրութիւնները կը շարունակուին, նոյնիսկ Նժդեհի Լեռնահայաստանէն հեռա-նալէ ետք: Հ .Յ .Դ.Ուսանողական Անդրկովկասի Բիւրօն կը գրէ կուսակցական իր գերագոյն մարմնին,

պատճէնը` Զօր. Նժդեհին
Հ.Յ.Դ. ԲԻՒՐՕԻՆ
Պատճէնը` Նժդեհին

    ՙԴաշնակցական երիտասարդ սերունդը չի կարող չգնահատել արժէքն այն ծանր պայքարի, որ կատարել է Նժդեհը, նաեւ յեղափոխական այն գործը, որ կատարել է նա` Հայաստանի անկախութեան գաղափարը դրոշմելով մի առողջ եւ թարմ լեռնաժողովրդի հոգում: Նժդեհի հետ է մեր բովանդակ համակրանքը, եւ երբ հարկ լինի նրա հետ կը լինի նաեւ մեր յեղափոխական խիղճն ու կամքը՚:

Հ.Յ.Դ. ՈԻսանողներու
Անդրկովկասի Բիւրօի կողմից`
Թաւրիզ, 1921, հոկտեմբեր Հ.Ասատրեան

    Այդ է համոզումը նաեւ մտաւորականներու երէց ընկերներու.
    Գնահատում ենք Նժդեհի երկու տարւայ յեղափոխական շիտակ ու աննկուն պայքարը յանուն մեր պետական ազգային– քաղաքական դատին, մի պայքար` համակւած կուսակցական աւանդական էնտուզիազմով, հարուստ հերոսական ընդվզումներով, համարեայ եռակի` վերջին տարիների մեր պատմութեան մէջ:
    Աւետիք Սահակեան, Միրզաեան, Ղ. Քոչարեան, Մեսրոպ Ս .Յարութիւնեան, Արշաւիր Գ. Հացագործեան, Ն.Պառեան, Գ. Մելիք Քարամեան, Լ.Նաւասարդեան, Գ.Գաբրիէլեան, Ա.Պահլաւունի, Ե.Մ.Պետրոսեան, Վ.Գ.Խանամիրեան, Մելիք-Վարդանեան, Աղաբէգեան, Վ.Գովեան, Ա.Տէր Թովմասեան, Վ.Արծ–

-184-

րունի, Խնդօ, Թ.Թադէոսեան:

Թաւրիզ,30 հոկտեմբեր, 1921

    Ամբողջ հոգւով ողջունում եմ քո արծիւների գալուստը Արարատեան Հայաստանի սահմանները: Մէծ յոյսեր ունիմ, որ ձեր գալուստը պիտի ոգեւորէ եւ քաջալերէ եւ այստեղի ուժերին... Ձեր կողմի ոյժերի եւ մասնաւորապէս քո արծիւների ներկայութիւնը, մեծ մորալ ագդեցութիւնը շատ հարկաւոր է մեր այս ֆրօնտի յաջողութեան համար:

10 մարտ, 1921 Հ.Օհանջանեան

    Լեռնահայաստանի հերոսական կռիւներու համառօտ իր մէկ հրատարակութեան « Արնոտ Գիրքե-ի հետ` հեղինակը Ասլան Շահնազարեան հետեւեալ խանդավառ ուղերձը կ'ուղղէ իր պատմութեան հերոսին.

Հայաստանի Հանրապետութեան
Զինւորական Նախարար
Զօրավար Նժդեհին


    Սիրելի Սպարապետ,
    Մեր Հանրապետութեան ինտելիգենցիայի եւ քաղաքական գործիչների տարագրումից, Ռուսաստանի եւ Անդրկովկասի հայ գրական ուժերի վտարանդի վիճակի ենթարկելուց եւ լեզուները փակի տակ դնելուց յետոյ, միակ վայրը, ուր դեռ եռում է հայ կեանքը, ուր գրիչն ազատ կարող է շարժ ւել մեր վշտի ու ուրախութեան շուրջը, եւ որից ապագա յում գրականութեան եւ պատմութեան ուշագրավ Էջերը պիտի հիւսւին, դա Լեռնահայաստանն է, ու շնորհիւ ձեր հեռատես գործունէութեան տեղական ժողովրդի միահամուռ կամքի եւ դէպի ձեզ տածած անհուն սիրոյ, կարողացաք խորը կերպով ըմբռնել հայ գիւղացի ժողովրդի հոգեբանութիւնն ու ձգտումները եւ նրանց մարմնացնել կեանքի մէջ: Անշուշտ պատմութիւնը, հերոսութեամբ եւ անձնազոհութեամբ այնքան աղքատ մեր վերջին շրջանի պաւմութիւնը, իւր փառաւոր էջերը կը նւիրէ 20-րդ դարու առաջին քառորդի այդ, կարծէք, դիւցազնական շրջանին եւ

-185-

իւր արժանազայել տեղը կը յատկացնէ: Ներկայումս քանի որ հայի քաղաքական եւ հասարակական կեանքը տեղափոխւել է ձեր ջանքերի շնորհիւ ստեղծւած Լեռնահայաստան, որտեղից ապագայում իւր նիւթը պիտի քաղէ հայ գրագէտը, պատմաբանը եւ բանաստեղծը, անհրաժեշտ է, քանի դեռ ուշ չէ, բոլոր աչքի ընկնող երեւոյթները գրի առնել եւ թողնել յիշատակ գալոց սերնդի...
    Այս երկտողով ձեզ եմ նւէր բերում, սիրելի սպարապետ, ձեր անխոնջ եւ անշահասէր գործունեութեան պատմական յիշատակարան ՙԱրնոտ Գիրքը՚ե-ը:
Միշտ Ձեզ սիրող
Ասլան

Գորիս, 1921, դեկտեմբեր 21

    Գ.Նայիրեան ՙԽուստուպեան կանչեր՚ - յառաջաբանին մէջ խօսելով Նժդեհի կատարած գործին նշանակութեան մասին` կ°անդրադառնայ ի մէջ այլոց կռուի հասարակական արժէքին վրայ.
    ՙԱյն բոլոր կռիւները, որոնք բռնկել են մեր Լեռնաշխարհում, նոքա մղւել են յանուն աշխատանքի պաշտպանութեան, վասն զի ասպատական էին հիւսիսն ու հարաւը, մեր երկիրը եւ հայ շինականը հնար չունէր խոփի մօտ քրտնելու, ապա նա քրտնում էր լեռներում` հրացանի տակ:
    Նժդեհը ոչ միայն հմուտ ռազմավար է, այլ նաեւ ժողովրդասէր էր, եւ ժողովրդավար, որի համար կռիւը ամէնից առաջ եւ ամէնից յետոյ մի ժողովրդի ստեղծած բարոյա-կան արժէքների ինքնապաշտպանութիւն է՚:
ՙԽուստուպեան կանչեր՚ (Յառաջաբան)

Գորիս,1921

Գ.Նայիրեան

    Տողեր` գրուած Սիւնիքի վերջին դէպքերու առիթով. Նժդեհը ոչ միայն տաղանդաւոր կռւող է ու ղեկավար, նա անզուգական է նաեւ որպէս կազմակերպող:

( Ազատ Սիւնիք, էջ 38, 1921, Գորիս )

    Լեռնահայաստանի հերոսամարտին ու Զօրավար Նժդեհի պատմական ձեռնարկին նուիրուած այս էջերը կը գոցենք այն

-186-

բարձր գնահատականով, զոր ըրաւ Հ.Յ. Դաշնակցութեան Արտասահմանեան Մարմիններու արտակարգ ժողովը վերջերս, ընդունելով որ` « Զանգեզուրի ապստամբական շարժումները եւ անոնց շարունակութիւնը ունեցած են արտակարգ նշանակութիւն`
    Ա. - Մեծամասնականներ զգաստացնելու, անոնց բռնութեանց եռանդը չափաւորելու.
    Բ. - Փետրուարեան յեղափոխութենէն յետոյ նահանջող ընկերներու, բանակի ու գաղթականութեան թիկունքը ապահովելու եւ անոնց Պարսկաստան անցնելը դիւրացնելու.
    Գ. - Զանգեզուրի ամրողջ գաւառը Հայաստանի Հանրապետութեան միացնելու.
    Դ. - Աշխարհի մէջ մեր հարցի քաղաքական դիրքը ամրացնելու տեսակէտէն:






-187-

ՈՒսուցանում է

    Անհատ թէ ժողովուրդ — սրանք միշտ էլ աւելի ուժեղ են—քան կարիքը, քան վտանգը, քան թշնամին,- սրանք միշտ էլ կարող են գերազանցել իրենց, բարձրանալ իրենցից, եթէ սրանց չէ պակասում սեփական ուժերով ոտքի կանգնելու կամքը:
    Իրաւունքը ուժի հասկացողութիւն է եւ ոչ տրամաբանական, ինչպէս եւ պայքարը յանուն իրաւունքի — բարոյական հիմքը ժողովուրդների գոյութեան—անէծք չէ, այլ օրհնութիւն: Դատապարտւած է մի ժողովուրդ, եթէ նա իրաւունքը զոհաբերում է իր յանցաւոր հանգստին եւ ոչ ընդհակառակը:
    Թոյլը մեղաւոր է, որ թոյլ է: Անբարոյականութիւն է թուլութիւնը` ստեղծւած սնուցանելու ոյժը: Ժողովուրդները իրենց թուլութեանց մեղքերը կը քաւեն որպէս պարտութիւն, ստրկութիւն, որպէս անփառունակ գոյութիւն:
    Այնտեղ, ուր կայ ոգու, ասել է բարոյական ուժերի ապացոյցը, այնտեղ թուական գերազանցութիւնը, քարը, մետաղը գրեթէ կորցնում են նշանակութիւնը: Ոգու հետ զինակցողը բարոյական ուժերի հետ է զինակցում, որի միջոցներն աճում են անհաւատալիութեան աստիճան, դառնում անսպառելի:
    Մի ժողովրդի գոյութեան արտաքին պայմանները հարազատօրեն կապւած են նրա ներքին հոգեկան գրութեան հետ: Ասել է ամեն ժողովուրդ այնտեղ է, ուր նա հասել է իր բարոյական ուժերի մղումով:
    Մարդկային աչքը դեռ չէ տեսել այն մեծութիւնը, որին կարող են հասնել անհատներն ու ազգերը` իրենց հոգեկան ուժերի զարգացմամբ:
    Վաղն այն ժողովուրդներինն է, որոնք գիտակցում եւ գործադրում են այս ճշմարտութիւնը:
    Հասկանանք, հարազատենք այս ճշմարտութիւնը եւ աշխատենք վաղուայ համար, եթէ չենք ուզում կորչել որպէս ազգ:

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԸ


-188-

ԲԱՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ


Ինքնավար Սիւնիքի քայլերգը ---------------------------------------------- 6

Երկու խոսք ------------------------------------------------------------------------ 7

Յառաջաբան --------------------------------------------------------------------- 11

Տարերային շարժունմեր ----------------------------------------------------- 19

Կրաւորական շրջան ----------------------------------------------------------- 27

Կռիւներու շրջան ---------------------------------------------------------------- 35

Ղարաբաղի դէպքերը ---------------------------------------------------------- 56

Ապստամբ Կապարգողթ ----------------------------------------------------- 68

Գենուազ մինակ, բայց հերոսական --------------------------------------77

Ղափանի վերագրավումը --------------------------------------------------- 82

Մեծ կռիւներու շրջան --------------------------------------------------------- 98

Ինքնավար Սիւնիք ----------------------------------------------------------- 127

Վայոց Ձորի Առգրաևվումը -- ---------------------------------------------- 145

Տեթեւի Բ. համագումրը ------------------------------------------------------ 160

Գոյամարտի արժէքը եւ գնահատութիւնները ----------------------- 176


-189-


Back                    Main