Բ. ԿՐԱՒՈՐԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆ


    Նժդեհ Ղափանի մէջ - կազմակերական աշխատանք. Հ.Հ. կառավարութեան մէկ գրութիւնը Գողթանի Ե.Համագումարին. - Ձինվորական հրամաններ. - Խրամատներ. Պայթուցիկ տակառներ. - Միջնաբերդեր.- Լուսախոսութիւն. - Ցղնա` Կապարգողթի հետ. - Կապարգոողթ` միացեալ ճակատով, Բարոյական մթնոլորտ:

--------------------------------------------


    Պայքարի ճամբան գեղեցիկ է եւ լուսաւոր անոնց համար, որ ցեղին հպարտութիւններուն ու անոր փառքիւն ի խնդիր զոհուիլ գիտեն:
    Այս ոգին կ'առաջնորդեր հայ մարտիկը, որ դեռ Գողթան չհասած կը լսէր Ղափանէն ու Գենուազէն հասնող օգնութեան աղաղակները: Ու ինքնապաշպանութեան աշխատանքը այդ շրջաններէն կ'սկսէն:
    Քանի մը օր վերջ հոն կը ժամանէր նաեւ Գողթանի միլիցիայի պետ Գիւլնազարեանը իր հետ բերելով ՙՀ.Հ.Կառավարութեան մէկ գրութիւնը, ուղղուած Գողթանի Ե.Համագումարի նախագահութեան, ուր կ°ըսուէր. ՙՀ.Հ.Կառավարութիւնը այժմ ձեզ որ եւ է դրական օգնութիւն չի կրնար հասցնել: Գաղթեցուցէք Գողթանի ժողովուրդը Գենուազի եւ Ղափանի շրջանները՚*:
    Խորհրդակցութիւնէ մը հետոյ` կ'որոշուի ժողովուրդին սեփականութիւնր չդարձնել վիրոյիշեալ պաշտոնագիրը, նախ` որ այդ կերպով խուճապ ու ծայրայեղ պարագային, բարոյալքում յառաջ պիտի գար Գողթանի բնակչության մեջ ու երկրորդ, ամենակարեւորը, Գողթանը պարպել` կը նշանակէր ձեռքէ հանել Զանգեզուրի եւ Ղարաբաղի ամրութեանց բանալին:
    Ռազմագիտօրէն անկարելի էր ատիկա:
    Այս, նկատումներով կը հետաձգուի Գողթանի գաղթը:
    Ղափան-Գենուազի Ազգ.Խորհուրդի կողմէ եղած հրաւերին վրայ Նժգեհ կ'ստանձնէ այդ շրջաններու զինուորական ընդ-

-------------
    * Ղափան, Գենուազ, Գողթան շրջան

-27-


հանուր հրամանատարութիւնը:
    Այսպէս Կապարգողթի 60.000 հայ բնակչութեան ճակատա- գիրը կը դառնար օրուայ հարց ու կը յանձնուէր երիտասարդ զինուորականին, որ անմիջապէս կը ձեռնարկեր տեղական միլիցիայի կազմակերպման անյետաձգելի գործին:
    Ղափանի Հանքերը, ուր կը մնայ զինուորական սպայակոյ- տը, վառարանը կը դառնայ տենդայոյզ գործունէութեան մը, որուն զսպանակը հրամանատարը ինքն էր:
    1919 թ. Օգոստոս 10-ին Նժդեհ հետեւեալ հրամանը կ'արձակէ Ղափանի Հանքերէն.

-28-


ՂԱՓԱՆ-ԳԵՆՈԻԱԶ-ԳՈՂԹԱՆԻ ՄԻԱՑԵԱԼ ԶՕՐԱՄԱՍԵՐԻՆ


    1.- Այսօրուանից ես ստանձնում եմ Ղափան – Գենուազ - Գողթանի միացեալ ուժերի հրամանատարութիւնը: Ընդամին հրամայում եմ բոլոր պաշտօնական գործերով դիմել ինձ:
    2. - Զորամասերին շտաբը գտնւում է Հանքերում, ուր բոլոր ռազմաշրջանների պետերը պէտք է ուղարկեն իրենց հաղորդագրութիւնները:
    3.- Ոչ ուշ քան ամսոյս 12-ի ժամը 16-ը, տեղեկացնել զինւորների հրացանների ինչ սիստէմի լինելու, փամփուշտների քանակի մասին:

Ղափան-Գենուազ-Դողթան-Միացեալ Ռագմ.Ուժերի Ընդհ.հրամանատար

ՆԺԴԵՀ:
    Բովանդակ Կապարգողթի շրջանը մշտատեւ յարաբերութեան մէջ դնելու համար, կը հաստատուին գիշերային լուսախօ-սութեան եւ ցերեկեայ նշանատւութեան կապեր, այդ նպատա-կով հրամանատար Նժդեհ իր վաշտերուն կ'ուղղէ Բ. հրամա- նը.
    1.- Մայիս 12-ին եւ 13-ին եղայ Զեյվա-Ագարակ ռազմաճակատում: Բոլոր զիւղերը, բացառութեամբ Մողէսի, բաւա-րար կերպով տանում են դիրքապահութիւնը: Գիւղեր ունին ոչ բոլոր պահակախմբերը: Դրութիւնը պահանջում է աւելի լուրջ վերաբերմունք:
    2. - Հրամայում եմ վաշտային շրջանների մէջ ստեղծել կենդանի կապ ու ամէն օր երեկոյեան ժամը 9-ին եւ առավօ-տեան 4-ին նշանատւութեամբ տեղեկացնել զօրամասերի շտաբին ճակատներում տեղի ունեցած փոփոիւութիւնների ու դրութեան մասին: Նշանատուութիւնից զատ` շաբաթական երկու անգամ, հինգշաբթի եւ կիրակի օրերը, ուղարկել հաղորդագրութիւն եւ այլն:

Հանքեր, 1919, Հոկտ. 15
ՆԺԴԵՀ


    Թիւ 3 hրամանը կը վերաբերի զէնք կրելու ի վիճակի եղող 18-52 տարեկան բոլոր ուժերը կարգապահօրէն զինուո-րական աշխատանքի մղելու, հիմքը դնելով ժողովրդային

-29-


վաշտերու կազմակերպութեան.
    1. - Գենուազի ամբողջ գաւառամասը բաժանում եմ վեց վաշտային շրջանների եւ հրամայում նշանակածս վաշտապետ-ներին իրենց յանձնւած շրջանների ռազմական ուժերից` (18-ից 52, տարեկան) կազմակերպել ժողովրդական-միլիցիոն վաշտեր ըստ հետեւեալ շտատի.
    1 վաշտապետ, 2 փոխ-վաշտապետ, 4 յիսնապետ, 8 փոխ-յիսնապետ, 16 օղակի աւագներ, 128 զօրաշարքային զինւոր-ներ:
    2.- Գենուազի ժողովրդական վաշտերը ղեկավարուելու են մի ընդհանուր հրամանատարի կողմից, որին նշանակելու եմ ես: Մինչեւ վերջինիս նշանակումը` վաշտապետները ենթարկ-ւելու են զօրամասի շտաբի պետին:
    3.- Գենուազի ժողովրդական զորամասի պետ նշանակում եմ պօտ-պարուչիկ Անուշեանին, որին եւ հրամայում եմ` Մեղրիում հիմնել զօրամասի շտաբը:
    4.- Գենուազի սահմաններն ամրացնելու համար` խրամա-տաշէնների պետ Համազասպ Եպիսկոպոսեանին` հաւաքել շրջանում եղած ամբողջ ուժանակը եւ ամբարել մի տեղ:
    5.- Հրամայում եմ բոլոր վաշտապետներին խրամատաշէն-ների պետի տրամադրության տակ դնել 5-ական բանիմաց զին-ւոր, ռմբակոծութիւնը եւ ուժանակային գործը ուսումնասիրելու համար:
    6.- Ժողովրդական վաշտերը ունենալու են շաբաթական երկու ռազմափորձ` շաբաթ եւ կիրակի օրերը: Ռազմափորձերին եւ մարզանքներին չմասնակցող զինվորները կրում են կարզապահական պատիժներ:

Հանքեր, 1919 Հոկտ. 8
ՆԺԴԵՀ


    Ւնքնապաշտպանութեան զործը լուրջ հիմերու վրայ դնելու համար անհրաժեշտ էր ժամ առաջ գիւղերու մէջ կազմակերպել ժողովրդական այդ վաշտերը:
    Զինուորական տեսակէտով անոնք թէեւ զօրքերէ պահանջուած արդիական պայմանները չեն լրացներ, զոհողութեան եւ կարգապահութեան ըմբռնումը սակայն բարձր է իրենց մոտ:
    Խաղաղ պայմաններու մէջ զինուոր ու ղեկավար կը մնան

-30-


գաղափարի եւ զէնքի անբաժան ընկերներ:
    Վաշտապետ եւ զինուոր, կ'ապրին իրենց սեփական միջոց-ներով: Ոչ ոք վարձ կ'ստանայ: Վաշտերը բաղկացնող զինուորը ինքը` գիւղացիութիւնը ու տեղացի ազգաբնակչու-թիւնն է, որ իր ժամերէն մէկ քանին պարտական է յատկաց-նեւ հասարակաց` հետեւապէս նաեւ իր ինքնապաշտպանութեան զոծին:
    Ատկէ ահա բարոյական այն բարձր տրամադրութիւնը` որ էլեկտրականացած կը պահէ վաշտերը:     Կռուող ուժը, - վաշտը այսինքն, վարձկաններու դասա-կարգ մը չէ հոն, այլ ժողովուրդը` որ կը զգայ թէ իրմէ դուրս ոչ մէկ ձեռք, ոչ մէկ ոյժ կայ իր ընտանիքը, իր ինչքն ու պատիւը պաշտպանող:
    Ջինուորներուն մեջ բարոյական եւ հայրենասիրական զգացումները վառ պահելու նպատակով` հրամանատար Նժդեհ 1919 Հոկտ. 23-ին Լիջկէն կ'արձակէ իր թիւ 4 հրամանը, որ զօրքին ուղղուած սոսկական յայտարարութիւն մը չեր, այլ ոգեկոչումը մեր Յեղափոիութեան հերոսամարտին փշոտ ուղիներուն վրայ ինկնող գաղափարի ոտհվիրաներու յիշատա- կին:
    Ամեն օր, այնույետեւ, թշնամի գրոհները դարանակալող հայ ռազմիկի հոգիին ընդմէջեն ճառագայթի մը նման զուարթ` պիտի անցնէր դիմաստուերը անոնց, որ հայ անկա-խութեան գաղափարին ուխտաւորները հանդիսացան:
    Ու այդքանը բաւական էր զայն հանդուգն ու խելայեղ նուիրումներու առաջնորդելու համար:
    Այդ հրամանը ահա.
    1.- Մի շարք ժողովուրդների զօրքի մէջ կայ մի շատ գեղեցիկ սովորութիւն, այն է` զինւորների անւանացուցակ-ներին ստուգման ժամանակ նախ յիշատակել իրենց երկրի ազատագրութեան ճանապարհին ընկած հերոսների անունները:
    Երբ ստուգողը տալիս է այդ նուիրական անունները` ՙԸնկան՚ պատասխանում է զօրաշարքի աջ թեւի առաջին զին-ւորը:
    - ՙՓառք՚ կրկնում է աջ թեւի երկրորդ զինւորը:
    - ՙՀաւէրժ փառք՚ աւելացնում է ամբողջ զօրաշարքը:
    Ազգային նահատակների անունների ամենօրեայ յիշատա-կումը զինւորների մէջ ստեղծում է բարոյա-հայրենասիրա-

-31-


կան բարձր տրամադրութիւն, ընկած նահատակների հաւատար-մութեամբ ու անձւիրութեամբ ծառայելու ու մեռնելու քաջօրէն` իրենց Հայրենիքի համար:
    Հրամայում եմ Ղափան-Գենուազ-Գողթանի զօրամասերի պետերին որդեգրել այդ գեղեցրկ սովորութիւնը եւ ամենօ-րեայ ստուգումների ժամանակ յարգել մեր ցեղի ընտիր որդիների խնկելի անունները` Քեռի, Խեչօ...

ՆԺԴԵՀ


    Շրջաններու բոլոր գիւղերու մեջ կը կառուցուին միջնաբերդեր: Կառուցուած միջնաբերդերը կը կոչուին այս կամ այն յեղափոխական նահատակի անունով. Քրիստափորաբերդ, Խեչօաբերդ եւ այլն:
    Բոլոր ժողովրդական վաշտերը ունին իրենց ՙՅեղափոխա-կան Սուրբը՚` իրեն զօրավիգը:
    Վաշտի մը զօրավիգը կը դառնայ Քրիստափորը, ուրիշի մը` Խեչօն, երրորդի մը` Դումանը, չորրորդի մը` Ռոստոմը եւ կռիւներու ժամանակ կը պաշտպանէ զայն:
    Այսպէսով երկրի կռուող ուժերուն ոգեւորութեան աղբիւրը կը դառնայ նահատակ հերոսներու յիշատակը, ստեղ-ծելով կիսաքաղց վաշտերու մէջ բարոյա-հեղափոխական բարձր տրամադրութիւն` պատուով վարելու համար իրենց վիճակուած ծանր գոյամարտը:
    ԽՐԱՄԱՏՆԵՐ.- Կրաւորական շրջանի չորս ամիսները արդիւնաւոր կըլլան նոյնպէս խրամատներու շինութեամբ:
    Խրամատշինութիւնը պարտադիր է ամէն գիւղի եւ ամեն ճակատի համար:
    Գիւղացիութիւնը շաբաթական որոշ օրեր, այր, կին եւ երեխայ, անխտիր մէկ մարդու պէս ոտքի վրայ է: Լերան մը զառիթափին կամ ձորի մը հարթ լանջքին վրայ` արեւին կիզիչ ճառագայթներուն ներքեւ կամ ձմրան բուքին անտըր-տունը եւ իր պարտականութեան գիտակ` ան բահերու եւ բրիչներու գոռ ժխորին կը խառնէ իր մարտական աշխատանքին խանդավառ եւ հզօր երդը: Հասարակաց գործին ի սպաս դրուելիք ճիգին մէջ աշխատանքի բաժանումն եւս հասարակաց է:
    ՊԱՅԹՈՒՑԻԿ ՏԱԿԱՌՆԵՐ. - 10-էն մինչեւ 80 կիլո ծան-րութեամբ մետաղէ տակառներ են ասոնք, լեցուած պղինձի

-32-


կտորներով ու պայթուցիկ նիւթերով: Կռուի պահուն կը գործածուէին թշնամի բանակներու մէջ ահարեկում աոաջ բերեւու նպատակով: Լեռներու եւ ժայռերու կատարներէն վար կը ձգէին զանոնք այն պահուն, որ թշնամին ձորերու մեջ կր գտնուէր, եւ ահա անդունդներէ վար իրենց գահավէժ անկումին` անոնք միասին կը տանէին ձուխի եւ ժայրերու կտորներ: Սարսափը եւ աւերը, որ առաջ կու գար այս կերպով թշնամի շարքերու մէջ, աննկարագրելի է:
    ՄՒԶՆԱԲԵՐԴԵՐ. - Խրամատներու եւ պայթուցիկ տակառնե-րու մօտ միջնաբերղերը կռիւներու պահուն կը մատուցանէին եզական ծառայութիւն: Արդիական ըմբռնումով կառուցուած շինութիւններ չէին անոնք: Տեղական կարիքը եւ ղեկավար միտքը ծնունդ տուած էին անոնց: Բլուր մը, գիւղերու կողքին բարձրացող ժայռերու կարկառ մը կամ շատ անգամ եկեղեցի մը իր քովընտի տուներով պատուաեծ ամբարտակ կը ծառայէր թշնամի գրոհներու դեմ: Այս նպատակին համար կ'օգտագործուէին նոյնիսկ անտառներու մէջ իրենց դիրքով ուշագրաւ ձառեր, որոնց վրայ դրուաձ գնդացիրներ նախճիր կը գորձէին հակառակորդ բանակներու մԷջ:
    ԼՈՒՍԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆ. - Բոլոր ճակատները սպայակոյտի կեդրոնին Հետ յարառերութեան մէջ պահելու եւ թշնամի շար-ժումներու մասին կտրուկ եւ անմիջական լուրեր հաղորղե-լու համար կը կիրարկուէր գիշերային լուսախօսութիւնը:
    Գիշերային պահնորդները թշնամի վտանգի մը ներկայու-թիւնը պիտի իմացնէին մահիկաձեւ լուսախօսութիւններով, իսկ խաչաձեւ, լուսահրթիռներ` ճակատներու վտանգէ զերծ ըլլալը պիտի հաղորդէին:
    Ցորեկ ատեն նշանախօսութիւններ նոյն նպատակին կը ձաոայէին` կենդանի յարաբերութեան կապը պահելով հանդերձ:
    Սպասողական քանի մը ամիսներու այս շրջանին երկրէն կը հեռացուէին նաեւ եօթը հարիւրի չափ իսլամ հովիլներ ու աշխատաւորներ, որ հայ հարուստ տանուտէրերու հօտերը կ'արածէին, եւ որոնք իրենց աշխատանքին քերումով ամէն տեղ էին ու ականատես` կատարուած շարժումին:
    Ջանգեզուր, երբ դեռ օտար վոհմակներու մահուան սպառնալիք տակ էր` ոչ ոք խորհած էր չեզոքացնել այդ վտանգա-ւոր տարրերը, որոնք ամէն օր սահմանէն անդին անցնելով

-33-


կը յարաբերէին թշնամիին hետ: Հրամանատար Նժդեhի կար-գադրութեամբ պարսիկ hովիւները կը ճամբւին Պարսկաստան, իրենց ընտանիքներով, իսկ թուրք եւ թաթար hովիւները կը բանտարկուին իբրեւ պատերազմական գերի:
    Կապարգողթ այլեւս զուտ hայկական կը դառնար:
    Կրաւորական շրջան կարեւոր գործերէն մէկն ալ պէտք է համարել Ցղնա գիւղի Կապարգողթի մաս կազմելու պարագան:
    Ագուլիսցիները վաղուց ընդունած էին Ատրբէջանի Կառա-վարութեան հպատակութիւնը եւ կը կառավարուէին Էդիֆ Բէյի ձեռքով: Գողթանի եւ Զանգեզուրի միջեւ կապ ստեղծելու համար հրամանատար Նժդեհ 200 ղափանցի եւ գենուազցի զինուորներով կը մաքրէ Օխչի Ձորի թուրք գիւղերը ու Գողթան կ'անցնի: Ճիշտ այդ օրերուն Ցղնա հայ գիւղի բնակչութիւնը բժիշկ արեգին Սարգիսեանի հիւանդոտ թելադրութիւններէն վարակուած` կը պատրաստուէր նետուիլ Ատրբէջանի գիրկը: Արդէն պատուիրակութիւն մը ուղարկուած էր Օրտուբադ` Ատրբէջանի հպատակութիւն յայտնելու նպատակով:
    Հրամանատար Նժդեհի Գողթան մուտքը կ'ոգեւորէ ցղնացի-ները, որոնք կը հրամարին Ատրբէջանի հպատակութիւնը ճանչնալէ ու կը կապուին Կապարգողթի:
    Այսպէս քառամսեայ այս շրջանին Կապարգողթի 60.000 հայութիւնը շնորհիւ թափուած ջանքերու` կը կազմէ միա-ցեալ եւ զօրաւոր ճակատ մը` դիմագրաւելու պատրաստ արտա-քին յարձակումները:
    Գործը, որ կատարուած էր, պերճախօս ապացոյց էր անվը-տանգ կամքին զինուորականին, որուն վերապահուած էր այնուհետեւ իր ձեռքը բերած յաղթանակներով աւելի եւս գրաւել վստահութիւնը ժողովրդին:
    Այդ չորս ամիսներու ընթացքին Կապարգողթի բնակչու-թեան հոգիին մէջ դրուած էին խոյանքի զօրաւոր կայծեր, որոնք պիտի բռնկէին շուտով լուսաւորելու համար իր անունը ժամանակակից հայ պատմութեան մէջ:

-34-


    Կրաւորական շրջանին թշնամի գործունէութիւն.Թաթարա-կան երկու վաշտ Օխչի-Ձորի մէջ. Գոզթանի դրութիւնը ճգնաժամային. - Աոաջին յարձակողականը.Գեզւաձորի արշա-ւանքը. - Մեղրի խանդավառ. - Շուռնուխի արշավանքը. -Գողթանի արշաւանքը. - Գորիսի Հրամանատարութեան մէկ հաղորդագրութիւնը. - Թշնամի նահանջը դէպի Ջուլֆա. -Թշնամի կարծիքներ. - Որոտանի, Ասկիւլումի եւ Զաւնդուրի կռիւները. - Կռիւներու նոր շրջանի մը նախորեակին:

--------------------------------------------


    Ւնքնապաշտպանութեան կրաւորական չորս ամիսներուն թրքօ-թաթար հորդաներ դեռ կը կողոպտէին ու կը ջարղէին Կապագողթի սահմաններէն դուրս մնացած հայ գրւղացիու-թիւնր:
    Գեղուաձորի մէջ 1918-ին 2000-ի չափ նախիջեւանցի հայերու եղերական ջարդին ահաւոր կսկիծը դեռ կար ժողովրդի սրտին խորը: Ուշ կամ կանուխ նոյնը պիտի ըլլար նաեւ ճակատագիրը Զանգեղուրի եւ Ղարառաղի հայութեան, եթէ երբեք րոպէին պահանջած արթնամտութեամբ չկանխուէր վտանգը:
    Նոր շարժումներ կը նկատուէին Օրտուբադի եւ Նախիջե-ւանի թաթարներու մէջ:
    Զանգեզուրի ու մասնաւորապէս Կապարգողթի համար ճակատագրական նշանակութիւն էին ստացած Օխչի եւ Գեղուայ թրքաբնակ գիւղերը, որոնք սերտ կապեր ունենալով Ատրբէ-ջանի եւ Նախիջեւանի մամմետականներու հետ, տենդոտ պատ-րաստութիւններ կը տեսնէին, կոտորելու համար Գողթանի ու Բաղարերդի հայութիւնը, եւ այդ կերւպով տէր դառնալու այդ շրջաններու ռազմագիտական կարեւոր կէտերուն:
    1919 Նոյեմբեր 2-ին Օրտուրադէն տաճկական երկու վաշտեր իրենց սպաներով կ°անցնին Օխչի-Ձոր: Երկու օր վերջ` ձորը կը յայտարարուի Ատրբէջանի անբաժան մասը: Ապա թուրք սպաներ զօրահաւաքի կ°ենթարկեն տեղական թուրք տարրը, կը կապուին Գեղուաձորի հետ եւ կը փակեն Գողթանը Զանգեզուրին միացնող միակ ճանապարհը: Սովէն ու թշնամի

-35-


սպառնալիքներին տանջահար` Գողթանի ու Բաղաբերդ ի հայու-թեան համար կ°ստեղծուէր ողբերգական դրութիւն մր:
    Աշխարհէ անջատուած այդ երկու շրջանի հայութիւնը իր ճակատագրին ձգել` գիտակցօրէն թշնամիին սուրին մատնել կը նշանակէր:
    Խաղաղ միջոցներով Զանգեզուրի եւ վտանգուած շրջաննե-րու միջեւ հաղորդակցութիւն պահել անկարելի էր:
    Թրքական վաշտերու ներկայութենէն շփացած` Օխչիի թուրք բնակչութիւնը լսել անգամ չէր ուզէր Կապարգողթի հայ զինուորական հրամանատարութիւնը, որ կ՚առաջարկէր ճանապարհները չխափանել:
    Դանդաղիլ աւելի քան` ոճիր պիտի ըլլար:
    Տրուած հրամանին վրայ, Նոյեմբեր 18-ի գիշերը Գենուազի երկու վաշտերը մօտաւորապէս 200 հոգի` յանկար-ծակիի բերելով Օխչիի թրքական գիւղերը, կ°առաջարկեն զինաթափ ըլլալ, յանձնել թուրք սպաներր ու ենթարկւիլ Զանգեզուրի Ազգային Խորհրդին:
    Պատասխանր կ°ըլլայ մերժողական եւ թշնամական գորձո-ղութիւններ վերստին կ°սկսին:
    Կը տրուին կռուի նշաններր եւ առաջին օրէն իսկ պայ-թուցիկ տակառները մահ կը սփռեն հակառակորդ բանակներու մէջ: Թշնամի ոչ մէկ զինուոր եւ սպայ կ°աղատի: Նոյն օրը կը գրաւին Շաբադին, Օխչի, Փերդովտան, Արալըխ ու քանի մը ուրիշ գոիղեր:
    Կռուի այղ առաջին յաջողութիւններու շնորհիւ հաղորդակցութիւն կը հաստատուի Գողթանի, Բաղաբերդի եւ Զանգե-զուրի միջեւ:
    Նոյեմբերի 15-ի կռուի ընթացքին ձեռք կը ձգուին որոշ քանակութեամբ զէնք, ռազմամթերք, հացահատիկ եւ պատերազմական ալարներ:
    Թշնամին գրեթէ բոլորովին կը փճանայ:

ԳԵՂՈԻԱՁՈՐԻ ԱՐՇԱԻԱՆՔԸ


- եղուաձորը Զանգեզուրի համար այն է, ինչ որ Կարտագինէն Հռոմի համար:
(Սիւնիք թերթ)


-36-


    Օխչի-Զորի կռիւներէն ետք` թշնամի բեկորները կը փախ-չին դէպի Նախիջեւան եւ այդ շրջանը կ'անցնէր հայոց ձեռ- քը:
    ՙՀերթական միւս գործողութիւնը պիտի սկսէր Գեղուաձորի աւազակաբարոյ թուրք տարրին դէմ, որ իր կատարած գազանութիւններով ու թալանով յուսահատութեան մատնած էր Գենուազի գիւղացիութիւնը: Գեղուաձորի թուրք մասսան սերտ կապեր կը պահպանէր մէկ կողմէ Նախիջեւանի, եւ միւս կողմէ Զանգեզուրի եւ Ջիբրայիլի, երրորդ` Շխլարի վրայով նաեւ հաջիսամլուի թրքութեան հետ եւ հայկական գիւղերը չորս կողմէն օղակելով, ամէն չարիք կը նիւթեր անոնց բնակիչներուն: Ասկէ զատ Գեղուաձորի ամէն մէկ գիւղի մեջ կային հայկական հին եկեղեցիներ, գերեզմանատուներ եւ այլ հնութիւններ, ուրկէ պարզ կ'երեւէր որ ան հայկական շրջան մըն է եղած պատմական հարուստ անցեալով, զոր յետոյ հայ ժողովուրդը լքած է թշնամի ցեղերու արշաւան-քին պատճառով*՚:
    Արդարեւ Գեղուաձորը` պատմական Բաղաց իշխաններ ու այդ ոստանը, առաջին օրէն իսկ իր վրայ հրաւիրած էր Ատրբէ-ջանի եւ Նախիջեւանի ուշադրութիւնը եւ օրէ օր անտանելի կը դարձնէր Զանգեզուրի հայութեան դրութիւնը:
    Անդրկովկասեան հանրապետութիւններու գոյութեան առաջին օրէն իսկ, թաթարներ կը ձգտէին Ղափանի եւ Գենուազի վրայով միանալ Ատրբէջանի, որմէ ընդամենը տասը վերստ հեռու էին:
    Հսկայական լեռներու ծոցին մէջ թաղուած այդ հռչակաւոր ձորը լայն հնարաւորութիւններ ունէր ի հարկին իրարմէ բաժնելու հայկական շրջանները ու մշտական սարսափի ներքեւ պահելու անոնց ազգաբնակչութիւնը:
    Գեղուաձորի բարբարոս բնակչութիւնը պատուհաս էր դարձէր Ղափանի, Տաթեւի, Դարապասի եւ Սիսեանի հայութեան գլխուն, որ իր կռուող ուժերուն խոշոր մէկ տոկոսը, ստի-պուած գիշեր ցերեկ սահմաններու վրայ կը պահէր:
    1918-ին այնտեղ ընկած 2000 հայ դիակներու արիւնը դեռ չցամքած` այդ ձորը տակաւին կը շարունակէր իր հայա-

-------------
    * Արնոտ Դիրք, էջ 29. Հրատ. Լեռնահայաստանի Կառավարութեան, Գորիս, 1921:

-37-


ջինջ քաղաքականութիւնը: Իր աւազակախումբերը պարբերաբար կը քշէին այս ու այն գիւղի տաւարն ու ոչխարը. կ'սպանէին դաշտերու խաղաղ հայ բնակչութիւնը. կ'առեւագէին հայ կիներն ու աղջիկները եւ գերի կը տանէին պատահական ճամբորդները` փրկագին ստանալու նպատակով:
    ՙԱհա թէ ինչու Զանզեզուրի հայութիւնը յանուն խաղա– ղութեան շարունակ կը պահանջէր պատժել չարագործները եւ ազատել գերութեան մէջ գտնուող 40–ի չափ հայ կիներն ու աղջիկները՚:*
    Զէնքը, ուրեմն, վերջ պիտի դնէր խաղաղ ազգաբնակչութեան վրայ գործուած անլուր բարբարոսութեանց:
    Ալ վճռուած էր, պէտք էր կռուիլ:
    Տաս օրուայ մէջ` քսանի չափ ուժանակի գործածութեան ծանօթ ղափանցիներ կը պատրաստեն երեք հարիւրի մօտ 1-5 փութնոց պայթուցիկ տակառներ եւ հազարէ աւելի 1-10 ֆունտ ծանրութեամբ ձեռնառումբեր:
    Այդ օրերուն տեղի կ°ունենան թուրքերու կողմէ երկու սպանութիւններ, որուն վրայ Ղափանի ընդհանուր հրամանատարութիւնը 25 Նոյեմբեր 1919-ին իր թիւ 13 հետեւեալ հրամանր կը ղրկէ վաշտապետներուն.
    ՙՆկատւում է, որ վերջին ժամանակներս թշնամին խոր եւ յանդուգն խուզարկութիւններ է կատարում, ինչպէս օրինակ` Վերին Խոտանանի դէպքը եւ Սիւնիքի մօտ մի վաչագանցու եւ ազարակցու սպանւելը օրը ցերեկով: Թշնամին դորանով նախ մերկացնում է մեր դիրքերը եւ ուժերի դասավորութիւնը ու միաժամանակ իր աւազակային խմբերով ահաբեկում է մեր ամբողջ հասարակութիւնը: Հրամայում եմ բոլոր վաշտապետներին` անմիջապէս ուղարկել ինձ մօտ երկուական աչքի ընկնող կարիճ տղաներ` գայլախումբերը** կազմակերպելու համար՚:
ՆԺԴԵՀ


------------------
    * Սիւնիք թերթ, - 1919, Մայիս 23, թիւ 18, Գորիս:
    ** ՈԻժանակներով ու ռումբերով զինուած խումբեր են ասոնք, որ գիշերային յարձակումներու ատեն իրենց համար– ձակ գործողութեամբ սարսափ կը տարածէին թշնամի շարքերու մէջ:

-38-


    Գայլախումբերի կազմութեան յաջորդող երեք օրուոյ ռազմափորձերէ յետոյ, 1919 Նոյեմբեր 30-ին ժողովրդային զօրամասերուն կ'ուղղուի թիւ 4 հրամանը.
    ՙԶինւորներ, թշնամու ցանկութեամբ սկսւում է մեր արշաւանքը, մեր խաչակրաց արշաւանքը Գեղուաձորի դէմ:
    Վաղը, երբ ձեր խենթ գրոհներից եւ զարկերից թշնամին շշմած կը թողնի իր գիւղերր, ձեզ կը ողջունեն մեր հինա-վուրց, այսօր թշնամու կողմից պղծուած բերդերի եւ վանքերի աւերակները:
    Վաղը, երբ այդ ձորում կը լսուի ձեր ոտների ձայնը, ձեր զէնքերի - շաչիւնը, հայ գերիների, Քէյֆաշէնի բէգերի շնաբարոյ կրքերի առարկան դարձած հայ կանայք ծնկաչոք կ'աղոթեն ձեր զէնքի յաջողութեան համար:
    Վաղը, երբ քաջերդ Աջիբաջ հասաք, յիշէք Խալիլբէգեան սեւ օրերը, երբ այդ գիւղի մօտ թշնամին բարբարոսաբար մորթոտեց երկու հազարի չափ օսմանեան սրից ճողոպրած հայ կին ու երեխաներ: Ասում են, այժմ այնտեղ մի ամրողջ ձոր լիքն է կմախքներով, գանգերով, ուր յաճախ հիւր են գալիս Գեղուաձորի շներն ու գիշատիչներր:
    Յիշեք այդ, եւ եղէք անխնայ ձեր դիմադրողների նկատմամբ, ասպետ եւ մարդ եղէք կանանց, երեխաների եւ ծերերի նկատմամբ :
    Ուրեմն, յառաջ, մեզ հետ - Աստուած եւ Դաւիթ-Բէգի վրիժակ հոգին՚:
ՆԺԴԵՀ


    Նոյն օրը կը յայտարարուի զօրահաւաք:
    Քսանչորս ժամուայ մէջ Ղափանի վաշտերը կազմ ու պատ-րաստ կը հաւաքուին Հանքերը, գենուազցիները` Բաղաբերդ, իսկ Դարապասի ու Տաթեւի ուժերը կը կեդրոնանան, Մալտաշ: Նոյեմբեր 31–ի ցերեկը զօրքը ռազմախաղերով ժամանակ կ'անցընէ:
    Երեկոյան դէմ Նժդեհ իր զօրքին կը խօսի կատարւելիք արշաւանքի նշանակութեան մասին: Կը բացատրէ, թէ աւարի ու կողոպուտի տենչը չէ իրենցը այդ կռւին մէջ, թէ յա– փըշտակութենէ ու կողոպուտէ բարձր Նպատակ մը զիրենք կը տանի ռազմադաշտ, ուր պիտի վճռուի այդ երկրին հարազատ զաւակներուն ապրելու անկորնչելի իրաւունքը: Հերոսներու

-39-


անունով կ'զգուշացնէ զօրքին` ձեռք չբարձրացնել կիներու եւ երեխաներու վրայ:
    Գիշերուայ ժամը 12–ին զօրքը շեփորի ձայնէն կազմ ու պատրաստ` ոտքի վրայ է արդէն, գիշերուայ 1-ին կը տրուի արշաւանքի հրամանը:
    Ժամը 4-ին տրուած մարտագրի համաձայն գրաւած են իրենց դիրքերը ու կ°սպասէն ընդհանուր յարձակողականի ազդանշանին, ժամը 6-ին ղափանցիք բռնած են Գեղուաձորի բարձունքները եւ պայթուցիկ տակառի մը տուած նշանին վրայ` գրոհը կ°սկսի: Կռուի առաջին օրը թշնամին ուժեղ դիմադրութիւն մը ցոյց կու տայ երկրորդ օրը հայ զօրքը կը մտնէ Շհարջիկ: Դեկտեմբերի 2-ը կ°անցնի առանց վճռա-կան արդիւնքի: Դեկտեմբերի 3-ին կը հասնի Հանքերը, Նոյեմբերի 24-ին Գորիսէն ուղուած թնդանօթը` որ երկու հրանօթ արձակելէ ետք` կը փճանայ:
    ՙՊահեստում ընդամենը մէկ օրուայ հաց կայ՚. կը գրէ տնտեսական բաժնի կառավարիչը: Գորիսէն կը հաղորդեն. ՙՄթերանոցներում ռազմանիւթը սպառած է՚:
    Հակառակ այս բոլորին` կռիւը կը շարունակուի դեռ:
    Հետեւեալ օրը Բաղաբերդի բարձունքին վրայ կը ծածանի հայկական եռագոյնը:
    Կռուի եօթներորդ օրը (Դեկտեմբերի 7-ին) կը գրաւուի Աղջիբաշին` Գեղուաձորի վերջին գիւղը:
    Պարտուած թշնամին կը նահանջէ դէպի Նախիջեւան: Դեկ-տեմբերի 10-ին շրջանի ամբողջ հայութիւնը կը տօնէր զօր-քին տարած փառաւոր յաղթանակը:
    Գեղուաձորի յաղթութեան լուրը շուտով կը տարածուի ամէն կողմ: Այս առթիւ Զանգեզուրի Ազգային Խորհուրդի անդամ` Մելիք Ամբատ Ստեփանեան, հետեւեալ գրութիւնը կԲուղղէ հրամանատար Նժդեհին.

ՍԻՐԵԼԻ ԳԱՐԵԳԻՆ,


    Կատարածներիդ անվերջ շնորհակալութիւն: Կ°ուզենայի այս պատմական օրերին գեղեցիկ յաղթական շարքերը այստեղ ընդունել եւ ապա վերադառնալ կեդրոն:
Ղափան, 1919, Դեկտ. 8
ՍՄԲԱՏ ԲԷԳ


    Քանի մը օր վերջ զօրքին ցանկութեամբ եւ անոր անու-նով, քսանհինգ վաշտապետներ հետեւեալ նամակը կը գրէին

-40-


իրենց հրամանատարին.
    ՙՄենք Ղափանի զինւորութիւնն ու վաշտապետներս, ի նկատի առնելով այն որ, Դուք լինելով Ղափանի ռազմական ուժերի հրամանատարը, ոչ թէ միայն զերծ պահեցիք մեր երկրի սահմանները թշնամի ոտնձգութիւններից, այլեւ մաք-րեցիք անառիկ Գեղուաձորը, որ մահու չափ վտանգ էր սպառ-նում մեր Հայրենիքին: Որոշեցինք երախտազիտութեամբ նւի-րել Ձեզ, սիրելի հրամանատար, Դաւիթ-Բէգեան պատւոյ սուր, հետեւեալ մակագրութեամբ. ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԻՆ, որին Ղափանն անուանեց երկրորդ Դաւիթ-Բէգ, իսկ թշնամին` Աժդահա Փաշա՚:

Ի դիմաց զինւորութեան`

Ղափան, 1920, Յունուար 15

ՎԱՇՏԱՊԵՏՆԵՐ
(25 ստորագրութիւններ)

    Նոյն խանդավառութեամբ Մեղրիի հայութիւնը կԲողջունէ Կապարգողթի հրամանատարին Մեղրի մուտքը.
    ՙՈղջունում ենք յաղթանակից յետոյ Ձեր կրկին այցը Մեղրիին, որի հարազատ զաւակը լինելու, բախտն ունինք: Ողջունում ենք Զեր տարած յաղթանակն ու ասում.- Բարի գալուստ: Դուք, մեր ազգի սրբութեան զինւորներով, կատա-րեցիք մի մեծ պատմական ակտ. հոծ հայ բնակցութեան մէջ որպէս մշտական արգելառիթ` թուրք ազզաբնակչութիւնից մաքրեցիք Օխչին եւ Գեղուաձորը, ընդ միշտ ապահովելով հայերիս սպառնացող թիկունքը: Դուք ճշմարտացրիք մեր անմահ ռազմիկ բանաստեղծ Ռ .Պատկանեանի
Աստուած վկայ որ մէնք կը յաղթէինք,
Թէ մէկ անձնուրաց մարդ ունենայինք.
խօսքը, եւ մեր ազգի անձնուրացներից Մէկը հանդիսացաք այս արիւնոտ օրերին: Դուք բարձրացրիք հայ զինւորութեան ոգին եւ նրա համբաւը: Կեցցէք Դուք, կեցցէն Ձեր բոլոր զինւորները՚:

Ի դիմաց Մեղրիի հայութեան

Մեղրի, 1919, Դեկտ. 26

ԵՓՐԵՄ ՎԱՐԴԱՆԵԱՆ


-41-


ՇՈԻՌՆՈՒԽԻ ԱՐՇԱՒԱՆՔԸ


    Գեղուաձորի գրաւումէն վերջ Բարկիւշատի եւ Գողթանի թրքութիւնը արհաւիրքի օրեր կԲապրէր:
    Իսկ Օրտուբադը, Համաթուրանական շարժումին այս բոյ-նը, համոզուած որ իրեն պիտի տրուէր նոր հարուածը` սկսած էր Արաքսի պարսկական ափը փոխադրել իր հարստու– թիւնները:
    Հայ զօրքը սրտատրոփ կ°սպասէր յառաջ շարժուելու հրամանին:
    Այդ օրերուն Նժդեհ Երեւանէն Գորիս ժամանած զօր. Ղազարովի կը ներկայացնէ Օրտուբադի դէմ ձեռնարկուելիք արշաւանքին մարտագիրը: Իսկ զօր. Ղազարով կը հրաւիրէ Նժդեհը խորհրդակցութեան մը, որուն նպատակն էր Դրօի եւ զօրավարին կողմէ Շուռնուխի դէմ կատարելիք արշաւանքը:
    Նժդեհ աւելի նպատակայարմար կը գտնէ Օրտուբադի դէմ սկսուելիք արշաւանքը, ու կը բացատրէ Շուռնուխի դէմ ձեռնարկուելիք գործողութեան ռազմագիտօրէն վտանգաւոր ըլլալը:
    Այգ պահուն երբ հայկական Ղարարաղի մէջ ապստամբական շարժումներ կը խմորուէին` Շուռնուխի արշաւանքը առիթ պիտի տար Ատրրէջանի մեջ ուժեր փութացնել թէ Ղարաբաղի եւ թէ Զանգեզուրի արեւելեան ճակատներու վրայ կռիւներու մասնակցող թուրքերուն: Շուռնուխի ուղղութեամբ զինուորական գործողութիւններ սկսիլ` կը նշանակէր բարդացնել Ղարաբաղի դրութիւնը, ուր այդ օրերուն ոչ կանոնաւոր կազմակերպութիւն կար, ոչ ալ բաւարար ռազմամթերք: Կար եւ Գողթանի` վտանգուած այդ շրջանի պարագան, զոր անտեսել կարելի չէր:
    Հրամանատար Նժդեհ Շուռնուխի արշաւանքին մասնակցելէ առաջ գրութիւն մը կ°ուղղէ Դրօի, ուր ի մէջ այլոց կԲը-սէր.
    ՙՈրպէս յեղափոխական, իմ բարոյական պարտքն եմ համա-րում վերջին անգամ նախազզուշացնելու Ձեզ, որ Շուռնուխի զործողութիւններր շատ ծանր հետեւանքներ պիտի ունենան Ղարաբաղի եւ Գողթանի համար:
    Ի հարկէ իմ տեսակէտները տւեալ հարցերի մասին ինձ` որպէս գինւորականի` իրաւունք չեն տալիս չի կատարելու

-42-


Գորիոի հրամանը: Եղէք համոզուած, որ արւելիք խնդիրները իմ ուժերի կողմից կը կատարւին ամենափայլուն կերպով՚:

ՆԺԴԵՀ


    1920 Յունուար 17—ին Նժդեհ թիւ 17 հետեւեալ մարտագիրը կ'ուղղէ էր վաշտերուն.
    1.– Շուռնուխի ուղղութեամբ թշնամին իր ձեռքին պահելով Ալի-Ղուլի-Ուշաղի, էյվազլար, Շամսազ, Ղուրթղալա, Մազըթնի, Ային գիւղերը եւ Քեափազ, Ային-Տաղ եւ Խանակա բարձունքները, փակել է Ղափան-Գորիս խճուղին: Հրամայւած է մաքրել եւ ապահովել այդ ճանապարհը թշնամու յարձա-կումներից:
    2.– Զինւորներ, անհաշտ թշնամին նորից մեզ իր ձեռնոցն է նետել: Վերցնենք առանց տատանումի: Օրեր առաջ իմ արեւմտեան ուժերի խենթ հարուածներից ընկաւ անառիկ Գեղուաձորը: Օրեր անց` ձեր նոյն Դեղուաձորեան թափի ու կրակի առաջ պիտի ընկնի Որոտանի աջ ափը:
    Այնտեղ, Գեղուայ բարձունքներում եւ ձորերում մեզ զօրավիգեց Դավիթ-Բէգի վրիժավառ ստւերը, այստեղ, Որո-տանի ճակատում, մեզ կ'առաջնորդէ Թորոս-Իշխանի հայրենանւեր հոգին: Եօթ բարձունք ունի այս ճակատը, հպարտ բարձունքներ, որոնց տիրելու մէջ, որոնց վրայ է մեր փրկութիւնը: Ով տիրեց այդ լեռներին, նա է տէրը Զանգեզուրին: Ուրեմն յառաջ, իմ եօթն անգամ սիրած եւ քաջ Ղափանցիներ, յառաջ դէպ այդ բարձունքները, դէպ Քեափազ, Ային-Տաղ, դէպ Հարթիզ:
    Մեր հետ Ասաուած եւ մեր պատերազմական բախտը, յառաջ:

ՆԺԴԵՀ


    Յունուարի 19-ին առաւօտուն կ'սկսի յարձակողականը, որ հետեւեալ օրը յաղթութեամբ կը վերջանայ: Թշնամի զօրամասեր կը խորտակուին, եւ վեց գիւղերու փոխարէն, զոր գրաւելու հրաման տրուած էր, Կապարգողթի ուժերը կը գրաւեն երեսունէ աւելի գիւղեր ու կը տիրանան բազմաթիւ կարեւոր պատերազմական դիրքերու:
    Գեղուաձորէն վերջ Շուռնուխը պատուաւոր էջ մը կը

-43-


գրաւէ հայ Լեռնաշխարհի կռիւներու պատմութեան մէջ: ՙԻսկ թէ որչափ սարսափ կ'ազդէր թշնամիին Նժդեհի ներկայու– թիւնը եւ թէ ինչպիսի հմայք ունէր ան իր զինուորներուն համար, բաւական է յիշել այդ կռուի մէջ Խալաջ գիւղի անառիկ դիրքերը, երբ հայ զինուորները հնարաւորութիւն չունեցան գրոհ տալով գրաւել ու մութը վրայ հասնելուն պատճառով կը կամենային թողնել զանոնք: Նժդեհ ինքն անձամբ, անվեհերութեան եւ անձնազոհութեան օրինակ հան– դիսանալով` միայն տասը հեծեալ զինուորով կը յարձակի թշնամիին վրայ եւ կորագլուխ փախստեան կը մատնէ զայն, դիրքերը գրաւելով՚*:
    Դժրախտարար շատ կարճ կը տեւէ Շուռնուխի յաղթութեանց ձգած ուրախ տպաւորութիւնը: Գորիսի հրամանատարութեան ռազմավարական սխալները խորապէս կ'անդրադառնան տեղւոյն հայ ազգաբնակչութեան վրայ: Էդիֆ Բէյ` օգտուելով հայկա-կան ուժերու Շուռնուխի ճակատին վրայ կեդրոնացած ըլլա-լու պարագայէն, կը դիմէ Ագուլիսներու տեղահանութեան: Վտանգի ներքեւ կը գտնուէր նաեւ Գողթանը, հայ աշուղնե-րու պատմական այդ հողամասը:
    Մօտ 12,000 ոտնաչափ բարձրութիւն ունեցող Ղափուջուղի լեռնացքով Սիւնիքէն անջատուած այդ երկրամասը կը մնար մեն մենակ` լեռնանցքի անանցելիութեան պատճառով:
    1919-ին իր ճակատագրին ձգուած` Գողթան ապաստան ու սնունդ էր տուած թշնամիներէ հալածական` Աջայի, Գեալի, Ղազանչու, Շուռնուխի եւ Փառադաշտի հայ գաղթականներուն:
    Այդ թուականներուն Կապարգողթի ընդհանուր հրամանա-տարը զօր. Ղազարովին գրած իր մէկ գրութեան մէջ Գողթանի մասին կ'ըսէր հետեւեալը. ՙՀաղորդագրում եմ Զեզ, որ մի քանի օր եւս, եւ Գողթանի տեղ մենք կ'ունենանք մի հսկա-յական գերեզմանատուն: Հրէշաւոր չափերի հասած սովը սկսել է իր աւերածութիւնները: Օր չէ անցնում, որ սովա-մահութեան դէպքեր տեղի չունենան գրեթէ բոլոր գիւղե-րում: Ժողովուրդի մի մասը կերակրւում է շների եւ կատուների մսով, մի բան, որից առաջացած տարափոխիկ հիւանդութիւնները լրացնում են սովի կատարած հունձը՚:
    Իսկ գաւառամասի կոմիսար` ողբացեալ Աշոտ, 1920 Ապրիլ

------------------
* Արնոտ Գիրք էջ 30-31:

-44-


16-ին կը գրէր հրամանատար Նժդեհին. ՙԺողովուրդի դրութիւնը ուղղակի ողբերգական է: Ղափուջուղի երկու երես-ների վրայ թափթփւած ահագին քանակութեամբ կանանց ու ծերերի դիակները պերճախօս ապացույցներ են հաստատելու, որ մարդիկ կամաւոր կերպով մահւան են դիմում, միայն եւ միայն սովից ազատւելու համար: Գողթանին պահողը ներկայ մօմենտում միայն Ղափուջուղն է: Այդ հսկան հենց որ մի քիչ հնարաւորութիւն տայ անասուններ անցկացնելու, Գողթանում ոչ մի մարդ չի մնայ:
    Մարդիկ պարզ ասում են. Գողթանը մեզ պէտք չէ, եթէ Հայաստանի Հանրապետութեան համար նա ռազմագիտական քաղա-քական կարեւորութիւն ունի, ապա Գողթանը իւր տեղում աահել կարող է Հանրապետութիւնը իւր միջոցներուվ: Ժողովուրդը մեռնում է սովից: Նա անընդունակ է դառել դիմագրավելու թշնամու ամենաթեթեւ գրոհին՚:
    Այդ դժնդակ պայմաններու մէջ Գողթանի ժողովուրդը ենթակայ անվերջ յարձակումներու` իր վերջին համագումարի մէջ կ'որոշէ. կամ կռիւ, կամ գաղթ:
    Հայկական Լեռնաշխարհի ինքնապաշտպանութեան գործով զբաղվողներու համար պարզ էր Զանգեզուրի եւ Ղարաբաղի վերապահուած դրութիւնը, եթէ Գողթան յուսահատած գաղթ էր` մշտական սպառնալիքի պիտի մատնուէր նորակազմ Հայ Հանրապետութիւնը:
    Գողթանի վերջին համագումարէն յետոյ Կապարգողթի ընդհանուր հրամանատարը Աշոտ Մելիք-Մուսեանէ կ'ստանայ հետեւեալ գրութիւնը. ՙՄենք կը մեռնինք, մեր ձեռքով կը կոտորենք մեր որդիներին, մեր քոյրերին, հայրերին ու մայրերին, որպէս զի շան նման սովից չսատկեն. իսկ տղա-մարդիկ կը կռւեն մինչեւ, վերջին շունչը՚:
    Ժամանակը սուղ էր: Կորսուած իւրաքանչիւր օր կրնար աղետալի հետեւանքներով անդրադառնալ Գողթանի վրայ: Պէտք է փշրել այդ գաւառակի շուրջ թշնամիին ստեղծած օղակը:
    Հակառակ Գորիսի հրամանատարութեան տատանումներուն, Նժդեհ կ'որոշէ օգնութեան հասնիլ Գողթանի: Ըստ Գողթանի ռազմական ուժերի հրամանատարի վերջին հաղորդագրութեան, կը գրէ ան Գորիսի հրամանատարութեան. ՙՅուսալքուած ու քաղցած ժողովուրդը պարզ եղանակի է սպասում, որ անցնի Ղափունջուղը, որ Գողթանը, որը յանուն Զան-

-45-


գեզուրի ինքնապաշտպանութիւնը իր գողգոթան դարձրեց: Երէկ Քաջարանում ինձ եւ Աշոտին ներկայացան 200-ից աւելի գողթանցիներ, որոնք նոր էին թողել Գողթանը եւ փախել սովի ձեռքից: Առաջարկեցինք վերադառնալ: Նրանք լաց ու աղաղակով պատասխանեցին: Յուսադրէցինք, որ մին- չեւ ամսի 18-ը դրսի ուժերով, պիտ անցնիմ Գողթան: Խոս-տացան վերադառնալ: Ինչպէս տեսնում էք սովը եւ իր առա-ջացրած մասնակի գաղթերը հասարականապէս օր ըստ օրէ քայ- քայում են Դողթանը եւ սպանում նրա մարտունակութիւնը, որից մօտիկ ապագայում մեծ չափէրով կարող է օգտւել թշնամին: Կրկնում եմ, մի քանի օր եւս - եւ պարտաճանաչ ու մարտնչող Գողթանը, մեր հանրապետութեան այդ Բելգեան, որը երկրորդ տարին է ինչ հաւատարիմ պահակի պէս ամե-նադժնդակ պայմաններում պաշտպանում է Զանգեզուրի նախա-դուռը, կ'ընկճւի եւ կը կորչի ընդ միշտ: Զանգեզուրի վերջնական փրկութեան ձգտողը նախ պիտ մտածէ Գողթանի մասին, որի մի բուռ ժողովուրդը այլեւս առանց դրսի օգնական ուժերի չի կարող մնալ Ղափուջուղի այն կողմը: Այս անգամ էլ ինձ եւ Աշոտին յաջողուեց մի կերպ խափանել Գողթանի մասսայական գաղթր, որն այնքան աղետալի պիտ լինէր Զանգեզուրի համար: Տւածս խօսքը գողթանցիների դրժել չեմ կարող, դա ոճիր եւ դաւաճանութիւն կ'լինէր: Վճռէլ եմ - մինչեւ ամսիս 18-ը - մի քանի հարիւր ղափան-ցիներով անցնելու Ղափուջուղ: Եթէ չկարողացայ փրկել ժողովրդի դրութիւնը, կը մեռնիմ նրա հետ, նրա կողքին՚:

ՆԺԴԵՀ
1920թ. 11 Փետրուար:


    Վերոյիշեալ գրութենէ վեըջ Նժդեհ հետեւեալ հրամանը կ'ուղղէ զօրքին.
    1.– Երկրորդ տարին է, ինչ թշնամին անվերջ կրկնում է իր յարձակումներր` Զանգեզուրի նախադուռը պաշտպանող Գողթանի մի բուռն ժողովրդի վրայ` այդ շրջանին տէր դառ-նալու ու այդպիսով միացնելու երկու մուսուլման երկըր-ները - Ատրրէջան ու Տաճկասաանը: Տանակերտը տեղահանե-լուց յետոյ թշնամին աննախընթաց բարբարոսութեամբ սրի եւ հրի մատնեց Գոզթանի կուլտուրական փուռքը կազմող Ագու-

-46-


լիսների ուղղամիտ ազգաբնակչութիւնը: Գողթանը ցայսօր ամենադժնդակ պայմաններում էր վրայ է քաշել, զբաղեցրել Նախիջեւանի եւ Օրտուբադի շրջանների բովանդակ մուսուլ-ման ուժերին եւ այսպիսով ապահովել Զանգեզուրը թիկունքից: Այժմ նա` թշնամու յամառօրէն կրկնւող յարձակումներից տնտեսապէս ու հասարակականապէս ծայր աստիճան քայ-քայւած, իւր վերջին համագումարում որոշել է` ՙկամ կռիւ կամ գաղթ՚:
    Խորապէս գիտակցելով Գողթանի ռազմագիտական խոշոր նշանակութիւնը, գնահատելով նրա Զանգեզուրի համար կատարած դերը եւ նկատի առնելով նրա արդի աննախընթաց կրիտիկական դրութիւնը` հրամայում եմ Կապարգողթի ռազմական կամաւոր ուժերին մի շարք մուսուլման գիւղերի տեղահանութեւամբ եւ աւերումով Գողթանի ժողովրդի համար ստեղծել ռազմագիտական ու տնտեսական հնարաւորութիւն` շարունակելու իր գոյութիւնը հայրենի երկրում:
    2.- Զինակիցներ, հասել է օրը, անօրինակ հերոսութեամբ աւելի քան երկու տարի ամենադժնդակ պայմաններում Զանգեզուրի նախադուռը պաշտպանող այն մի բուռ ժողովրդի փրկութեան օրը, այն քաջանուն ժողովրդի, որն ամիսներ առաջ խորապէս գիտակցելով իր շրջանի ռազմազիտական խոշոր նշանակութիւնը, բաց ճակատ յայտնեց մեզ իր որոշումը,
ՙԳողթանը կը մեռնի, բայց չի գաղթի՚:
Հասել է ժամը, երբ երկու մէծ ու ընտիր հայորդիների` Աստւածաշունչ Քրիստափորի եւ Ռոստոմի արիւնաներկ ու սրբապղծված ծննդավայրը` երբեմնի չքնաղ Ագուլիսները պիտ վերագրաւուին, պիտ վերականգնին իրենց շենութեամբ ու բարոյական մեծութեամբ:
    Լսէք, հնչել է ժամը, զինակիցներ, երբ վախկոտ էդիֆների տմարդ սրից զարնւած հազարաւոր անթաղ մեռելները ձեզնից արդար եւ արիւնոտ հատուցումն են պահանջում:
    Լսէք, եւ հարիւրաւոր գերւած ու լլկւած հայ կանանց, որոնք ձեր գոռ արշաւի եւ ուռաների սպասումով ձեզ հերո– սութեան են կանչում:
    Լսէք, եւ ինձ, ձեր ղեկավարին, որը ձեզնից ծուխ` թշնամի գիւղերի հրդեհն ու քաղցր ծուխն է պահանջում, այն փրկարար ծուխը, որն այնքան բարձր ու առատ բարձրացրինք եւ պատմական Որոտանի ափերում, եւ Գեղուաձորում:

-47-


    Լսէք, իմ քաջ ու հայրենասէր զինակիցներ, լսէք լցւէք բոցով ու վրէժով առէք զէնքերդ ու յառաջ: Յառաջ մեզ հետ Աստւած եւ մեծ հայորդիների` Քրիստափորի ու Ռոստոմի անհանգիստ հոգիները: Յառաջ:

Փետր. 19, ժամը 7-ին
Հրամանատար ՆԺԴԵՀ


    Իր աշխարհագրական դիրքով Գողթան առանձնայատուկ դիրք մը կը գրաւէ Սիւնեաց աշխարհի մէջ: Տարւայ ութը ամիսը` տիրող սաստիկ ձիւներուն պատճառով առանձնացած կը մնայ ան իր շրջապատէն: Ղափանցին քաջ գիտէ, տարւայ այդ խստա-շունչ եղանակի դէպի Գողթան որեւէ արշաւանք վտանգաւոր փորձ մըն էր, բայց համոզուած որ օգնութեան գործին մէջ վարանում գտնել` թշնամիին սուր էն մատնել կը նշանակէր իր եղբայրը` մէկ մարդու պէս ոտքի կանգնեցաւ ան:
    Մարտ 8-ին Ղափանի եւ Գենուազի ուժերուն մէկ մասը կը համախմբուի Բաղաբերդ: Մարտ 9-ին կը տեսնուին ուտեստե-ղէնի պատրաստութիւններ:
    Ժողովուրդի կողմէն զօրքին կը տրուի սպիտակ կտաւէ պատրաստուած դրօշակ մը. մէկ կողմը` ՙՂափանը Գողթանի համար՚ եւ միւս կողմը` ՙՊատանակ, բաց արշաւանք՚ մակագ-րութեամբ: Ընդհանուր խանդավառ ցոյցերուն մէջ հրամանատար Նժդեհ կ'ըսէ իր զօրքին. ՙՄենք մեզ հետ տանում ենք մի պատան: Յաջողութեան դէպքում կը հագցնենք թշնամուն. մեռնելու դէպքում` մեզ կը հագցնենք՚:
    Արդարեւ սովորական արշաւանք մը չէր ասիկա, այլ նուիրական ուխտագնացութիւն մը, երբ ուխտաւոր-զինւորը մոռցած ճամբու իրեն սպասող վտանգները, մոռցած հաւանա-կան մահը, կը հոճուէր իր ուխտին հասնելու մոլեռանդ ցանկութեամբ:
    Մարտ 9-ին երեկոյան զօրավար Ղազարովէն կ'ստացւի հետեւեալ հրամանը.
    ՙՅետաձգել Գողթանի օպերացիան: Մեր հակահետախուզա-կաններու տւած տեղեկութիւններից երեւում է, որ Ջիբրա-յիլ-Կարեադինի շրջաններում երեւացել են Նուրի փաշան եւ գեներալ Մեխմանդարովը: Ատրբէջանը պատրաստւում է մեծ ուժերով մի քանի կէտերից յարձակելու Զանգեզուրի վրայ՚:
    Նոյն գիշերուայ ժամը 1-ին Նժդեհ կը պատասխանէր զօր.

-48-


Ղազարովին. ՙՁեր տւած տեղեկութիւններից յետոյ Գողթանի արշաւանքը ինձ համար դառնում է աւելի իմաստալից եւ անյետաձգելի: Հենց այս գիշեր Քաջարանում հաւաքւած զօրքը իմ դեկավարութեամբ շարժւելու է առաջ՚:
    Կը տրուի արշաւանքի հրամանը:
    Տարուայ խստաշունչ այդ եղանակին, զօրքը կը քայլէր դէպի իր պայքարի Գողգոթան:
    Մարտ 15-ին ան կը կեդրոնանայ Բիստ գիւղին մէջ: 17-ին Ցղնայի մէջ տեղի կ'ունենայ վաշտերու եւ պայթուցիկ տակառներու կեդրոնացումը: 19-ին երեկոյեան զօրքը կ'ոզեկոչէ մեր ցեղին ազատագրութեան համար ինկած նահա-տակներու անունները: Առտուան դէմ կը տրուի յարձակողա-կանի առաջին հրամանը, ու լոյսը դեռ չբացուած հրամանատար Նժդեհի ոյժերը կը գրաւեն Խարաբակիլան հինաւուրց բերդը եւ Դոյլուն: Քալանթար, Տիսար, Վալավիր, Աղլին, Տիզէն,Վանանդ, Դոնիս գիւղերը ու Օրտուբադի նախադուռը, եւ սուրէ կ'անցնեն ամբողջ պահակախումբը:
    Մարտ 21–ին Գողթանի բոլոր թուրք գիւղերը կ'անցնին Հայոց ձեռքը, բացի Արաքսի ափին վրայ ինկած Եաջին եւ Դաստակ թաթար գիւղերէն, որոնց դէմ որեւէ թշնամական գործողութիւն չսկսուիր, քաղաքական նկատումներով:
    Կռուի երկրորդ օրը Նախիջեւանէն Գողթանի մահմետականներուն ղրկուած օզնութիւնը առիթ կու տայ, որ թշնամին դաշտային թնղանօթի քանի մը հրանօթներ արձակելէ վերջ` դէպի Ջուլֆա նահանջէ:
    Նոյն օրը ռազմական բոլոր կարեւոր կէտերը հայերու ձեռքը կ'անցնէին: Ուժերու նոր դասաւորումով մը Նժդեհ կը պատրաստուէր հարուածել Օրտուբադը* որ արդէն խուճապի մատնած էր, երբ Ղափանէն սուրհանդակ մը Գողթան կը հասնի բերելով յետազայ հաղորդագրութիւնը.

------------------
    *Վերջին կռիւներու առթիւ 1929 Յունիսի սկիզբը Ատրբեջանի պարլամենտի անդամ Ջելիլ Բէգ Սուլթանովը Ջիբրայիլէն կը հեռագրէ Բագու իր կառավարութեան. ՙԳաւառի դժբախտ ազգաբնակչութեան անունով կ'աղերսեմ, թուղթի վրայ բողոքներէն անցնիլ ակտիվւ գործունէութեան, ու կործանումէ փրկել Ատրբէջանի լաւագոյն անկիւնը: Զանգեզուրէն յետոյ հերթը Ղարաբաղինն է՚:

-49-


    ՙԱմսոյս 23-ին սկսւեցին մեր ճակատներում կռիւները: Թշնամին մեծ ուժերով առաջանում է: Թուրքերը վերցրել են իրենց նախկին դիքթերը: Ագարակ-Ջէյվա գծի վրայ եղած գիւղերի դրութիւնը օրհասական է: Մեր դէմ գործում է երեք թնդանօթ, մեծ ոյժերով: Խնդրում եմ շտապէք մեզ հասնելու, բերելով ձեզ հետ թարմ ուժեր՚:
Շտապի Կապիտան` ՆԱՐԻՆԵԱՆ
Ղափանի Հանքեր, 25 Մարտ 1920
    Երկու ժամ անց` կը հասնի երկրորդ սուրհանդակը, Ղափանի Ազգային Խորհուրդի անդամ Ա.Բ.ի հետեւեալ գրու-

------------------
    Գողթանի այդ կռիւներու մասին Ատրբէջան թաթար թերթէն` Թաւրիզ հրատարակող Մինարէթ հայ թերթը իր 1920 Ապրիլ 22 թիւ 13-ի մէջ թարգմանաբար կ'արտատպէր հետեւեալը. ՙՕրտուբադի հասարակական գործիչ Ասքիեր Խանը, որ կ'ապրի ներկայումս Թաւրիզ, Ջուլֆայէն ուղարկել է հետելեալ հեռախօսականը. -Նէվրուգի առաջին օրը, Մարտ 21-ին հայկական զինուած ուժերը, բաղկացած 10.000 հոգիէ, յար-ձակեցան հետեւեալ թաթարական գիւղերուն վրայ` Դայլուն, Վանանդ, Վալաւիր, Հանաճ, Տիսար, Աղրի եւ Տիսա: Գրաւե-լով այդ ցիւղերը` այրեցին եւ յարձակեցան Օրդուբադի վրայ: Հեռախօսային հաղորդակցութիւնը ոչնչացուած է: Օրտուբադի կողմէ կը լսուին ուժեղ թնդանօթաձգութեան ձայներ:
    Օրտուբատի ժողովուրդը կը խնդրէ ձեզմէ օգնութիւն մուսուլմաններուն ազատելու համար: Յայտնեցէք Ատրբէջանի կառավարութեան եւ Եւրոպական պետութիւններու ներկայացուցիչներուն, որ միջոցներ ձեռք առնէն պաշարուած Օրտուբադը ազատելու համար: Երկրորդ հեռախօսականը կը ստացուի Ջուլֆայէն .ՙՀայերը գրաւած են Օրտուբադ տանող բոլոր ճանապարհները: Նախիջեւանէն եկած օգնական ուժը կ'աշխատի անցնել Օրտուբադի Ահարի վրայով: Շրջակայ գիւ ղերու ազգաբնակչութիւնը սարսափի մատնուած` հաւաքուած է Օրտուբադ: ՈՒտեստեղեն չի ճարուի: Դիմեցէք Պարսից կառա-վարութեան եւ օգնութիւն խնդրեցէք Ղարատաղէն: Օտուբադը կը ռմբակոծուի: Երկու կողմեն ալ մեծ կորուստներ կան: Հայկական ուժերը կագմուած են կանոնավոր կառավարական

-50-


թեամբ.
...Հրամանատար Նժդեհին


    ՙՔո սիրեցեալ Ղափանը ձեռքից զնում է. այս գիշեր Ջէյվան յանձնէլ են թուրքերին, Ջէյվան ձեռքից զնալուց յետոյ, պարզ է որ Մողէս, Ուժանիս, Եղավարդ եւ Ագարակն էլ էսօր կամ վաղը կ'գնայ. հրամանատարութիւն չկայ, զին-ւորութիւնը սրտով չի կռւում, ի սէր այն նեղութիւննե-րիդ, որ դու կրել ես մեր Հայրենիքին համար, հասիր մեզ,

-----------------------
զօրքէ` զանգեզուրցիներէ, պարսկահայերէ եւ տեղացիներէ՚:
    Տարակույս չկայ, Ասքեր խանի տուած լուրերուն մէջ կային քանի մը դիտումնաւոր խեղաթիւրումներ. առաջին` երեւանեան կանոնաւոր գօրքեր եւ պասկահայեր երբեք չեն կռուած Գողթանի ճակատին վրայ, երկրորդ` հայ ուժերու թիւը 700-է աւելի եղած չէ, երրորդ` Հայերուն զօհերը եղած են շատ չնչին: ՈՒնեցած են 3 սպանուած եւ վիրավո-րուած է Գողթանի հրամանատար Ղազարը:
    Թափանցելով Զանգեզուրի մէջ կատարուած այս շարժումներու ռազմական արժեքին` Բագուի Ատրբէջանի թերթը իր խմբագրականին մէջ մասնաւոր յաւակնութեաբ մը կը գրէր. «Զանգեզուրը Ատրբէջանի ամենէն արժէքաւոր եւ անբաժան մասն է: Որեւէ ոտնձգութիւն անոր վրայ` կայծակի արագութեաբ յուզում յառաջ կը բերէ ամբողջ Անդրկովկասի մէջ՚:
    1920 Փետրուարին Իթթիհատի Բագու կայացուցած համագումարը, ի մէջ այլոց կ'անցնէ եւ հետեւեալ որոշումը. ՙՊահանջել Ատրբէջանի կառավարութենէն, որ վերջինս ամենակտրուկ միջոցներ ձեռք առնէ լիկւիտացիայի ենթարկելու Զանգեզուրի դէպքերը՚:
    Իսկ Խան-Խոյսկին, Ատրբէջանի Արտ. Գործոց նախարարը սպառնագին կը բողոքէր Հայաստանի կառավարութեան. ՙՊարտք կը համարեմ Ձեզ տեղեկացնել, որ մահմետական ազգաբնակչութեան դէմ ռազմական գոծողութիւններու չդադարեցվելու պարագային իմ կառավարութիւնը, ստիպուած վճռական միջոցներ ձեռք պիտի առնէ` պաշպանելու համար իր քաղաքացիներու կեանքն ու գոյքը: Ատկէ առաջանալիք ամբողջ պատասխանատուութիւնը թողնելով Հ. Կառավարութեան վրայ՚:

-51-


եթէ մինչեւ 3 օրը այստեղ չլինես քո քաջարի զինւորներով, այլեւս Ղափանը կորած կը տեսնես:

Գիւտ-Կում, 1920, Մարտ 26
ՏԵՂԱԿԱԼ` Ա.Բ.


    Կռուի դաշտին մէջ շահուած իւրաքանչիւր յաղթանակ փառքի էջ մը ունի վերապահած անոր, որ կռուիլ եւ մեռնիլ գիտէ: Անտարակոյս մեռնելու այդ պատրաստակամութիւնը չէ որ հրամանատարի մը տաղանդին ամենէն անհերքելի ապացոյցը կը կազմէ, որքան շղթայազերծուած անակնկալներ րոպէապէս դիմագրաւելու անոր կամքը:
    Այդ կամքով վճռեց Կապարգողթի հրամանատարը ճակատել Նուրի փաշային խորամանկ ռազմավարութեան` մօտաւոր ապա-գային թողնելով Օրտուբադի տրւելիք հարւածը:

-52-


ՈՐՈՏԱՆԻ ԿՌԻՒՆԵՐԸ


    Զէյվան իյնալու վրայ էր, մնացած գիւղերը գաղթել սկսած էին, երբ դիրքերուն մէջ լսուեցաւ. ՙՀրամանատարը կը հասնի, անցեր է սարը...՚:*
    Ապրիլ մէկի լուսաբացին կ'սկսի հակայարձակողականը: Ճակատային կարճ, բայց շեշտակի գրոհներով հայ զօրքը կը շպրտէ թշնամին Հարթիզի եւ Սուսանի բարձունքներէն, կէս օրուայ մօտ, իրենց թիկունքը սարերուն տուած` հայ վաշ– տերը հեղեղի նման կը թափին Որոտանի թուրք գիւղերուն վրայ: Նուրի փաշայի եւ Պրենս-Ղաջարի զօրքերը կորսնցուցած իրենց բարոյական կորովը` կը նահանջեն դէպի Դոնդուրլու եւ Խոջահան: Յաղթական հայ հրամանատարութիւնը կը վճռէ մէջտեղէն վերցնել Զանգեզուրի եւ Ղարաբաղի միջեւ գտնուող թաթարական սեպըմօտ հարիւր գիւղ, եւ այսպէսով կենդանի կապ ստեղծել երկու հայկական երկրամասերու միջեւ՚:
    Ապրիլ 2–ի լուսաբացին հայ վաշտերը կը շարունակեն իրենց յանդուգն գրոհը:
    Թշնամին խոշոր կորուստներով տեղի կու տայ, ձգելով գերիներ, ձիեր, մեծ քանակութեամբ հացահատիկ եւ սպայակոյտի արխիւը:
    Ձեռք անցուած վաւերաթուղթերէն կ'իմացուի, որ Ատրբէջանի զօրամասերուն մէջ կը գտնուին թուրք սպաներ:

-----------------
    * Յետագային ձեռք ինկած դօքէիւմաններէն կ'իմացուէր, որ Խալիլ Փաշայի եւ Պրենս Ղաջարի սպայակոյտը լուրջ մտավախութիւններ ունէր հայ ուժերու նկատմամբ: Իր 1920թ. Մարտի թիւ 7 նամակով վերջինը կը գրէր թաթարական ուժերու փոխ. տեղակալ Մահմետովին.
    ՙՍտաուցած տեղեկութիւններու համաձայն Հայերը մեծ ուժերով հասած են Չարալու եւ Կօզալոն, որոնք կը գտնուին Դոնդուրլուէն հարաւ: Հաւանական է, որ լուսաբա– ցին Հայերը անցնեն յարձակողականի: Կը հրամայեմ այդ առթիւ տեղեկացնել տաճիկ սպային` Դոնդուրլու-Դեմիրչլար: Հաղորդագրութիւններ ուղարկել զօբամասի շտաբը՚:

ԳՆԴԱՊԵՏ` ՊՐԵՆՍ


-53-


    Կռուի երրորդ օրը վերջին կատաղի յարձակումով մը հայերը կը գրաւեն Որոտանի ձախ ափին վրայ փռուած հարիւրի մօտ թաթար գիւղեր, ուրկէ բարձրացող բոցերը հրոյ ճարակ կը դարձնեն աւազակաբարոյ այդ որջերը:
    Այդ օրերու ծնունդն է ահա Հայկական Լեռնաշխարհի գաղափարը հրամանատար Նժդեհի մտքին մէջ:

ԱՍԿԻՒԼՈԻՄԻ ԿՌԻՒԸ


    Զանգեզուրի եւ Ղարաբաղի միջեւ տարածուած թաթարական հողամասի առաջին շերտը մաքրելէ վերջ, կռւի ծանրութիւնը Ասկիւլում կը փոխադրուի:
    Իր սեպաձեւ ու անառիկ դիրքով Ասկիւլում երկար ատեն պատուհաս էր դարձեր հայ բնակչութեան գլխուն:
    Զայն պատժելու նպատակով Ապրիլ 6-ին կը տրուի յարձա-կողականի հրամանը, երկու թեւերու բաժնուած` հայ զօրքը կը յառաջանայ:
    Թշնամին այս անգամ ալ կը խուսափի ճակատ առ ճակատ կռուելե, եւ պարտուած` կը նահանջէ: Հայ վաշտերը յաղթա-կան` կը տիրեն Ասկիւլումի եւ շրջակայ քանի մը բլուրնե– րու: Երեկոյան դէմ անոնք կրակի կու տան Խոջահանի հարուստ շուկան:

ՉԱՒԸՆԴՈԻՐԻ ԿՌԻՒԸ


    Իր այս ճակատը զօրացնելու համար թշնամին օգնական ուժեր ստացած էր Ջիբրայիլէն ու Ղարատաղի պարսիկ խանե– րէն:
    Կարճատեւ կռիւէ մը վերջ ապրիլ 13–ին հայ ուժերը կը գրաւեն Շիւքիւրադասի բարձունքը եւ կը մաքրեն Չաւընդուրի (Բարթաղ) շրջանը թշնամի թափթփուքներէ:
    Յաղթութիւնը եղած էր փայլուն եւ վճռական:
    Օրտուբադը շնորհիւ Խալիլ փաշայի խորամանկութիւններուն, փրկուած էր, բայց փոխարէն թշնամի հարիւր գիւղեր աւերակ էին դարձէր:*

------------------
    * Այս նոր յաղթութեան առթիւ Ատրբեջանի թերթը իր

-54-


    Զեռք ձգուայծ էր մէծ քանակոթեամբ ցորեն եւ ռազմամթերք: ՙԱյսքան մեծ ջանքերու եւ անձնազոհութեան շնորհիւ է որ ժողովուրդն սկսաւ ազատ շնչիլ եւ պաշտել իր հերոսը: (Սիւնիք թերթ):
    Կրավորական շրջանին յաջորդող 4-5 ամիսներու ընթացքին հրամանատար Նժդեհ Օխչիի, Գեղուաձորի, Շուռնուխի, Որոտանի, Ասկիւլումի եւ Չաւընդուրի փառահեղ յաղթութիւններով կ'արդարացնէր իր վրայ դրուած յոյսերը:
    Կռիւներու երկրորդ շաբաթ, որ պիտի յաջորդէր այնուհետեւ առաջի այս յարձակումներուն, - զարգացած ու խորացած` օղակաւորումը պիտի դառնար հոգեբանական համեմատաբար աւելի պայծառ ապրումներու, որոնց հիմքերը տքնաջան եւ անխոնջ աշխատանքն էր դրած:
    Քանի մը ամսուայ կռիւներու ընթացքին ճանչուած էր հայ զէնքի ոյժը:
    Ամբողջ շրջաններ մաքրուած էին թշնամի տարրերէ, ու աւելի ազատ, աւելի վճռական գործունէութեան մը ասպարէզ բացուած էր հայ ուժերու առջեւ: Պարտուած թշնամին յուսահատած չէր սակայն, ու կը պատրաստուէր նոր ուժերով քալել Ջանգեզուրի վրայ, մտահոգութիւնը եւ ջղայնութիւնը զոր այն ցոյց կու տար վերջին դէպքերու առթիւ, հասկնալի էր, ու հայ գօրքը կ'ապրէր կռիւներու նոր շրջանի մը նախօրեակին:

---------------------
    1920 Ապրիլ 15 թիւին մէջ կը գրէր հետեւեալը, զօր թարգմանաբար կը հրատարակէր Թաւրիզի Մինարէթ հայ օրաթերթը իր 1920 թիւ 16 համարով. ՙՊարլամենտի անդամ Ջալիլ-Բէգ Սուլթանովը Ջիբրայիլէն պարլամենտին կը հեռագրէ, որ Զանգեզուրի հայերուն վերջին յարձակումը սկսած է Մարտ 29-ին եւ վերջացած է Ապրիլ 4-ին: Մահմետական գիւղերը բոլորովին այրած են: Թալանէ զերծ մնացած մահմետականները փախած են Պարսկաստան: Պարսկաստանի մէջ մօտ 10.000 ատրբէջանցի թուրքեր կը մնան անպատսպար ու քաղցած: Բնակչութիւնը խուճապի եւ սոսկումի է մատնուած: Պարսիկները փոխանակ օգնելու փախստականներուն` կը կողոպտեն: Սուլթանովը ինքն ալ փախստականներու մէջ է՚:
    Նոյն թերթի 1920 թիւ 14-ին մէջ կը կարդանք.

-55-



Back                   Main               Forward