Դ. ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԴԵՊՔԵՐԸ


    Ատրբէջանեան զօրքեր դեպի Ղարաբաղ.– Շուշիի գրաւումը.– Ղարաբաղ օգնութեան կարօտ.– Հանդէս մը Գորիսի մէջ.– Օգնութիւն Ղարաբաղի.– Դրօ կը շնորհատրէ Զանգեզուրի ուժերը.– Մեծամասնականները Անդրկովկասի եւ Զանգեզուրի մէջ .Ներկայացուցչական ժողով մը Կապարգողթի մէջ. Գորիս կը գրաւուի Մեծամասնականներու կողմէ.- Իվանովի վերջնագիրը Նժդեհին. Ղափանի երկրորդ համագումարը Նժդեհի վերջնագիրը Ւվանովին.- Գորիսի վերագրաւումը.-Սեւ մահապատիժ մը.– Գորիս Բ. անգամ Մեծամասնականներու ձեռքը. Նժդեհ` վիրաւոր:

    Զանգեզուրի մէջ կատարուած ռազմական դէպքերը աննշմարելի չմնային Ատրբէջանի մոլեռանդ Մուսավաթիստներու համար, որոնք քաղաքական իրենց երազներուն խորտակուիլը կը տեսնէին հայերու ձեռք բերած յաղթութիւններու մէջ:
    Արդարեւ Զանգեզուրի մարտական յաջողութիւններուն կրնար յաջորդէր եւ Ղարաբաղի անկախութիւնը - ատիկա տապանաքարը պիտի ըլլար Ատրբէջանի համաթուրանական ցնորքներուն: Պէտք էր շարժիլ, գերագոյն ճիգով մը խորտակել պէտք էր Ղարաբաղը, այնուհետեւ. վճռական հարուածով մը միանալու համար Թուրքիոյ:
    Եթէ երբեք Ղարաբաղի գիւղացիութեան անժամանակ ապստամբութիւնը կը փութացնէր իրեն համար որքան ողբերգական, նոյնքան եւ օրհասական կացութիւն մը` իրեն սպառնացող վտանգը սակայն բացարձակ հետեւանքը չէր իր որդեգրած քաղաքական սխալին.
    Դեռ Հայաստանի անկախութէան առաջին օրերուն իսկ, Մուսավաթիստները համաձայնած Իթթիհատի ներկայացուցիչ

-----------------------
    ՙԳորիսէն կը հեռագրէն, որ Ղափանի ուղղութեամբ գործող թուրք ուժերու մէջ երեւան է հանուած ատրբէջանեան հետիոտն դիվիզիայի մասնակցութիւնը: Զանգեգուրի եւ Ղարաբաղի միջեւ զտնուած հողամասը գրաւել են հայ ցիւղացիները: Գրաւուած են նաեւ Դեմիրչիլար, Գուբաթլու, Դոնդուրլու եւ Խաչմաս գիւղերը, մինչեւ Բարթազ՚:

-56-


Խալիլ եւ Նուրի փաշաներու հետ ծրագրած տապալել Հայկական Կառավարութիւնը եւ խլել Ղարաբաղ-Զանզեզուր Լեռնաշխարհը:
    Դեռ 1917-ին Ատրբէջանի համար մղձաւանջի չափ ծանր էր Զանգեզուրն ու Ղարաբաղը իր տիրապետութեան սահմաններէն դուրս տեսնելու միտքը:
    Այդ օրերուն արեւելքի մէջ ընդդէմ Ռուս մեծամասնական շարժումին` Անգլիոյ կողմէ կը մշակուէր Ւսլամներու նպաստաւոր քաղաքականութիւն մը:
    Անգլիա ո°չ միայն պաշտօնապէս կ'ստեղծէր ու կը ճանչնար Ատրբէջանի Հանրապետութիւնը, այլ եւ այս վերջնոյն հողային անբաժանելի մասը կը համարէր Զանգեզուր-Ղարաբա–ղը:
    Ու հիմա, հակառակ իր յաւակնութիւններուն, Զանգեզուր խորտակած էր դէպի իր սահմանները արշաւող ատրրէջանեան բանակները` միւս կողմէ ապստամբական շարժում մը ծայր կու տար Ղարարաղի մէջ, ուր չկար դժբախտաբար ոչ կանոնաւոր զինուորական կազմակերպութիւն, ոչ ալ կանոնաւոր ռազմամթերք:* Ահա այդ օրերուն Ղարաբաղ կը մտնէին թաթարական հորդաները` կրակի տալով երկու տասնակ մը հայ զիւղեր եւ Շուշին:
    Օգնութիւն կ°աղաղակեր Ղարաբաղը: Դիմելով Զանգեզուրի ռազմական ուժերու հրամանատար զօրավար Ղազարովին` (պատճենը Փոխ-Գնդապետ Նժդեհին) ղարաբաղցիք կը խնդրէին 1920 Ապրիլ 8-ին.
    ՙԱյժմ երբ Ղարաբաղը բարձրացրել է ապստամբութեան սրբազան դրօշը եւ արնաքամ է լինում, պէտք է օգնել նրան ոչ թէ զորամասերով կամ դրամական միջոցներով, այլ մի փորձ, առաջնորդով եւ ռազմամթերքով: Այդպիսի առաջնորդ

---------------
    * 1920 Փետրւարի 2-ին Հարաւ գիւղի մէջ կը նշանակւի Ղարաբաղի Ինքն. Կենդր. Մարմնի անդամներու խորհրդակցութիւն` քննելու ստեղծուած կացութիւնը:
    Այդ խորհրդակցութիւնը կը վճռէ ի մէջ այլոց.
    ՙՂարաբաղի մէջ ունեցած սակավաթիւ ռազմամթերքով, որ եւ է կռուի ատեն, միայն երեք օր կրնանք դիմանալ՚:
Ա. ՄԻՔԱՅԷԼԵԱՆ
Հայրենիք ամսագիր, թիւ 8, Պօսթըն


-57-


առայժմ Փոխ-Գնդապետ Նժդեհն է, որի անունը թշնամիների համար դառել է վրէժխնդրութեան խորհրդանշան, եւ որի անունից թշնամին սարսափահար փախչում է, ինչպէս ցոյց տւեցին մօտիկ անցեալի դէպքերը. երբ թշնամու կանոնաւոր զօրքերը լսեցին Նժդեհի Գողթանից վերադառնալու մասին, խուճապահար փախստի դիմեցին: Գնղ.Նժդեհն ստեղծւած ժողովրդի համար եւ նա պիտ լինի այնտեղ, ուր նրա կարիքն աւելի է զգացւում՚:
Մի խումբ Ղարարաղցիների Ներկայացուցիչնէր
Փոխ-Տեղակալ` ՅՈՎՍԷՓԵԱՆ
Զինւորական Աստիճանաւոր` ՌՈՒԲԷՆ


    Բարկիւշատ-Հաքեարի շրջանի մօտ հարիւր թաթարական գիւղերու քարակոյտերու վերածուելովը մաքրուած էր Զանգեզուրը թշնամի տարրերէն:
    Եւ այն պարագային երբ Ղարաբաղը օրհասական աղաղակներ կ'արձակէր, Զանգեզուր անտարբեր մնալ չէր կրնար անոր ձայնին:

* * *


    Վերջին յաղթութիւնները աննախընթաց խանդավառութիւն մը ստեղծած էին Կապարգողթի ժողովուրդին մօտ: Տօնելու համար այդ յաղթութիւնները, 1920 Ապրիլ 22-ին որիսի մէջ տեղի կ'ունենայ զօրահանդէս մը. ՙՀրապարակը ամբողջապէս լեցուած էր երկսեռ հասարակութեամբ, -կը գրէ Երեւանի Յառաջի թղթակիցը. - վերջին փառաւոր յաղթութիւններու առթիւ զօրքին շնորհակալական խօսք ըսին Զանգեզուրի գեն.կօմիսար Ա.Մելիք Եօլչեանը, Հայաստանի պարլամենտիանդամ Զ.Եօլեանը եւ Զանգեզուրի հերոս .Նժդեհը: Ղափանի հայ աշխատաւորութեան կողմէ սիրելի հերոսին տրուեցավ դրօշակ մը? անոր կատարած վերջին քաջագործութիւններու առթիւ:
    Ա. Մելիք Եօլչեանը Բագուի կռիւներու ընթացքին ցոյց տուած գործունէութեան համար իր ստացած էօրգիեւսկի խաչը անձամբ կախեց մեր սիրելի հերոս Նժդեհի կուրծքէն եւ ցանկութիւն յայտնեց մօտ ապագային տեսնել այդ խաչի կողքին կախուած Հայաստանի Հանրապետութեան ՙՄեծն Վարդանի զինուորական շքանշանը՚:
    Ժողովուրդին ու զօրքին ապրած հոգեկան այդ խոյանքնե-

-58-


րէն վերջ Ղարաբաղի օգնութեան գործը վճռուած էր: Զանգեզուրցին ինքը կը պահանջէր ատիկա:
    Ապրիլ 17-ին կատարուելիք նոր արշաւանքին առթիւ Մելիք-Մուսեան` կը գրէր հրամանատար Նժդեհին.
    ՙՀասկանում եմ քեզ, ազիզ ընկեր, աւանտիւրան փոխւեց իսկական տրամայի: Տմարդի է նա, ով խեղդւողին ձեռք չէ մեկնում, խեղդւում են սակայն եւ ողթանը, եւ Ղափան-ե–նուազը եւ Սիսեան-Զանգեզուրը, եւ Ղարաբաղը իր ամբողջութեամբ: Ո’ր խեղդւողին առաջին ձեռքը մեկնել: Ո’րին հաւարին հասնիլ...: Գնա' վճռականօրէն, գնա' անկաշառ զինւորականի շաւղով: Թող չը խենթացնի քեզ այն հանգա– մանքը, որ ղարաբաղցիներն եւս լսել են քո քաջագործու– թիւնները: Քո մահարձանի պիէտէստալը վաղուց է, որ ես կոփում եմ, որպէս զի նա լինի յաւիտենական` բոլոր քարերն անխառն մաքուր կռանիդից պիտի պատրաստէմ ՚ :
    Բարկուշատ-Հաքեարուի (Զանզեզուր եւ Ղարաբաղի միջեւ ընկած թրքական սեպ) աւազանին մօտ ամբողջ ամիս մը յաղթական կռիւներ մղելէ վերջ հրամանատար Նժդեհի ուժերը կ'անցնէին բուն Ղարաբաղի Դիզակի շրջանը, չէզոքացնելով այդպէսով Դրօի զօրքի աջ թեւին սպառնացող վտանգը: Դրօն հետեւեալ բառեռով կը դիմաւորէ զանգեզուրցիներու Ղարաբաղ մուտքը.
    ՙՇնորհաւորում եմ քաքարի զանզեզուրցիների մուտքը Ղարաբաղ, որ ցանկալի րոպէին նոքա օգնութեան հասան հարազատ Ղարաբաղին: Իւրաքանչիւր զանգեզուր ի թող յիշէ, որ կռւելով պատմական Ղարաբաղի լեռներում, դորանով նա կռւում է ամբողջ Հայաստանի եւ մասնաւորապէս Զանգեզուրի ազատութեան եւ խաղաղութեան համար: Վստահ եմ, սպաներ եւ զինւորներ, առաջնորդութեամբ ձեր արժանալ որ հրամանատար փոխ-գնդապետ Նժդեհի, քաջարի տեղացիների հետ, որ ահա ամբողջ մի ամիս է կռւում են, ոչ միայն կը թեթեւացնէք Ղարաբաղի հայերի վիճակը, այլ եւ ձեր կորովի ասպետական գործողութիւններով կը հանդիսանաք Ղարաբաղի հայ բախտաւորութեան եւ ազատ գոյութեան ապագայի գրաւականը՚:
(1920, Ապրիլ 26)


    Ամբողջ ամիս մը` դաշտային աշխատանքի ամենաբեղուն

-59-


օրերուն, Կապարգողթի մարտիկները կառչած կը մնային իրենց դիրքերուն` թշնամին դիմակայելու կազմ ու պատ-րաստ:
    Ատրբէջանը, սակայն, առանց Ղարաբաղն ու Զանգեզուրը կարենալ գրաւելու` կ'ենթարկուէր Մեծամասնականներու մականին` այնուհետեւ քաղաքական նոր վերիվայրումներու թատերաբեմ դարձնելով Անդրկովկասը:

ՄԵԾԱՄԱՍՆԱԿԱՆՆԵՐԸ ԱՆԴՐԿՈՎԿԱՍԻ ԵՒ ԶԱՆԵԶՈՒՐԻ ՄԵՋ


    Մեծամասնական ԺԱ.զօրաբանակը 1920 Մայիս սկիզբները` գրեթէ առանց ընդդիմութեան հանդիպելու` կը գրաւէր Բագուն: Քաղաքական այդ դէպքը կարգ մը առաւելութիւններ կ'ապահովէր ռուս Մեծամասնականներու. առաջին` իրենց այդ քայլով անոնք ձեռք կը ձգէին իր նաւթահորերով աշխարհահռչակ Բագուն, - արդիւնաբերական այդ մեծ ու հարուստ շուկան - երկրորդ` կը կանխէին դէպի արեւելք Անգլիոյ ծաւալական ձգտումները, երրորդ` կը ջանային հոգեբանական նպաստաւոր մթնոլորտ մը ստեղծել իրենց շուրջ արեւմտեան ճակատի վրայ իրենց կրած պարտութեան տպաւորութիւնը մեղմելով, եւ չորրորդ` ժամանակաւորապէս իրենց քաղաքական նպատակներուն կ'ենթարկէին Էնկիւրիի Քէմալական Կառավարութիւնը:
    Այս տեսակէտներէն առաջին երկուքը կ'իրագործուէին Բագուի գրաւման առաջին օրն իսկ: Յառաջացող ռուս զօրաբանակը` կը տապալէր Մուսավաթ Հանրապետութիւնը` որուն կը յաջորդէր մեծամասնական ռէժիմը. իսկ Բագու իրենց մուտքէն վերջ Անդրկովկասի մէջ կը շոգիանար Անգլիոյ ազդեցութիւնը:
    Քաղաքական մնացած նպատակին համար իրենց կը ներկայա-նար բարեբեր գետին մը` շահագործել Ղարաբաղ-Զանգեզուրը նուաճելու ատրբէջանեան վաղեմի տեսակէտը` այդ կերպով շահելու առաջին` թաթար խուժանավար տրամադրութիւնները, եւ երկրորդ` Հայկական Լեռնաշխարհին վրայով պահել Քեմալականները իրենց ազդեցութեան ներքեւ:
    ՙԱրդարեւ հարկաւոր էր արտաքուստ ցոյց տալ, թէ ռուս բոլշեւիկը ստեղծելով Ատրբէջանի խորհուրդային հանրապետութիւն, միաժամանակ եւ անոր վաղուց փայփայած քաղաքա-

-60-


կան իտէալներու պաշտպան կը հանդիսանար, եւ քանի որ Մուսավաթիստ Ատրբէջանի հանրապետութիւնը տարիներէ ի վեր անյաջող փորձեր կ°ընէր խլելու Վրաստանի Զաքաթալա շրջանը իսկ Հայաստանի Հանրապետութենէ` Ղարաբաղն ու Զանգեզուրը ուստի Բոլշեւիկները ձեռնամուխ եղան Ատրբէջանի եւ անոր մահմետական ժողովուրդի այդ իղձն իրագործելու: Մեծամասնական ուժերը Մայիս ամսուն գրաւեցին Զաքաթալայի շրջանը, չնայելով որ քանի մը օր առաջ Մոսկուայի Սովետական Հանրապետութիւնը համաձայնութեան էր եկած Վրաստանի հետ, գծելու անոր հանրապետութեան սահմանները, իսկ Զաքաթալայի շրջանը համարած էր չէզոք՚:*
    Միեւնոյն ամսոյ վերջը նոյն վիճակի պիտի մատնուէր նաեւ հայկական Ղարաբաղը: Մեծամասնականներու Անդրկովկաս երեւումէն առաջ` տեղացի թաթար գործակալներ, վրէժխընդրութեաէմբ լեցուած` հայ աշխատաւորութեան դատին նուիրուած հարիւրաւոր մտաւորականներու բանտերու մէջ փճանալու պատճառ կը դառնային:
    Մեծամասնականներու Բագու եւ մասամբ Ղարարաղ երեւալու պարագան լուրջ կերպով կը մտահոգէր Զանգեզուրի ղեկավար շրջանակները:
    Մայիս 17-ին Ղափանի Հանքերը` տեղի կունենայ Կապարգողթի հայութեան ներկայացուցչական ժողովը: Անդրկովկասի մեջ յառաջ եկած քաղաքական նոր դէպքերու հետեւանքով Ղարաբաղ-Զանգեզուրի սպառնացող վտանգին մասին լսելէ ետք հրամանատար Նժդեհի զեկուցումը` ժողովը կ'որոշէ.
    ՙԱ. - Բոլոր շարժումները` ներքին թէ արտաքին` ուղղուած Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Անկախութեան` մասնաւորապէս Ղարարաղ-Զանգեզուրի ազատագրական ձգտումներ դէմ, համարել հակայեղափոխական եւ դաւաճանական ու ամէն հնարաւոր միջոցներով աջակցիլ Կառավարութեանը երկիր դէպի կորուստ տանող նման երեւոյթները իւր սաղմի մէջ խեղդելու համար:
    Բ. - Ատրբէջանի կարմրացումը համարել քաղաքական շան-
տաժ` ստեղծւած Տաճկա-ատրէջանեան միլիտարիստների ու պանիսլամիստների ձեռքով, յատկապէս Հայաստանի անկախութիւնը եւ հայ ժողովրդի ֆիզիկական գոյութիւնը վտանգել

-----------------
    *1-2 Արնոտ Գիրք:

-61-


նպատակով:
    Գ. - Ամեն մի ղափանցի 18 տարեկանից մինչեւ 60-ը այսուհետեւ, ինչպէս եղել է մինչեւ օրս, զէնքը ձեռքին կռւելու է Ատրբէջան կոչւած անամօթ թշնամու դէմ մինչեւ վերջին փամփուշտն ու արեան կաթիլը, քանի նա կը շարու-նակէ իւր հայակեր քաղաքականութիւնը:
    Դ. - Ամուր պահելով կառավարութեան բարոյական ու ֆիզիկական հմայքը, գիշեր ցերեկ հսկել դիրքերում եւ կոչ անել Զանգեզուրի ողջ ազգաբնակչութեանը վարւել նոյն ձեւով՚:
    Քանի մը օր վերջ Ղափան կը հասնին Վահան Խորէնին եւ Արշակ Շիրինեան:
    Յուլիսի վերջերը Դրօէն ստացուած հաղորդագրութիւն մը կ'իմացնէր որ Մեծամասնականները ուժեր կը կեդրոնացնեն Զաբուղի ձորը եւ կը պատրաստուին անցնիլ Զանգեզուր:
    Այդ գործին մեծապէս կը նպաստեն եւ հայեր. ՙորոնք կ'որոշեն ամէն գնով ծախել Զանգեզուրը եւ ենթարկուիլ Սօվետական Ատրբէջանին՚:*
    Յունիս 29–ին 15 հոգիէ բաղկացած պատգամաւորութիւն մը կ'ուղարկուի Զանգեզուրի Տեղ գիւղը բանակցութիւններ վարելու հայ գիւղացիութեան ներկայացուցիչներու հետ. ՙԲայց, իրօք ատիկա ոչ թէ պատգամաւորութիւն էր, այլ լրտեսութեան համար ուղարկուած հակահետախուզականներու խումբ մըՙ:**
    Նոյն օրը Տեղ կը հասնին Զանգեզուրի Քաղ. Իշխանութեան կողմէն երկու ներկայացուցիչներ: Մեծամասնական պատուիրակները կը յայտարարեն, որ իրենք լիազօրւած են ԺԱ. բանակի եւ մեծամասնական իշխանութեան անունով յայտարարելու` որ ան պիտի տարածուի նաեւ Զանգեզուրի վրայ: Զանգեզուրի ներկայացուցիչները կը յայտարարեն, որ հայ գիւղացիութիւնը զէնքի ուժով պիտի պաշտպանէ իր ազատութիւնը եւ պիտի չենթարկուի օտար որեւէ լուծի:
    Բանակցութիւնները դեռ չվերջացած` մեծամասնական պատուիրակութիւնը կը հեռանայ: Յուլիս 5-ին Մեծամասնականներ առաջ կը շարժուին դէպի Զաբուղ, յանկարծակիր

-----------------
    * Ազատ Սիւնիք, էջ 11-12
     ** Արնոտ գիրք, էջ 3

-62-


բերելով կը ձերբակալեն ռազմաճակատի քանի մը հայ սպաները:* Կը շրջապատեն Կոռընձոր գիւղը ու գնդացիրի կը բըռնեն բնակիչները. տղամարդիկ եւ կիներ ահաբեկած ասդին անդին կը փախին, ձեռք իյնողը կը դառնայ հրացանազարկ:
    Հայկական փոքրաթիւ զօրքը կստանայ դիմադրելու հրաման, բայց Քարաշէնի մօտ` կարճ ընդհարումէ մը ետքէ տեղի տալով կը քաշուի դէպի Դարալագեազ:
    Յուլիս 3-ին Գորիս կը գրաւուի 9-րդ մեծամասնական զօրաբանակի 28–րդ հրացանաձիգ զօրանաժնի 84-րդ բրիգադի կողմէ: Քանի մը ժամ վերջ Զանգեզուր կը ժամանեն 83-րդ բրիգադի 241, 248, 249 գունդերը:
    Նոյն առտուայ ժամը 11-ին Վահան Խորէնի, Արշակ Շիրինեան եւ Մելիք-Մուսեան կը հասնին Քարահունջ, ուր ականատես կ°ըլլան մեծամասնական միթինկի մը: Առաջին անգամ ըլլալով կիմանան անոնք, որ Դրօի ուժերը տեղի տալով ըլլալով, մեծամասնական յառաջխագացումին` նահանջած են դէպի Վայոց-Ձոր` իսկ Գորիսը անցեր է Կարմիրներու ձեռքը:
    Կապարգոդթի հրամանատարը Գորիսի անկման լուրը կ'իմանայ Աշոտ Մելիք-Մուսեանէ ստացան իր մէկ գրութենէն:
    Յուլիս 7-ին Նժդեհ նախազգուշական հետեւեալ խօսքերը կ'ուղղէ զանգեզուրցիներուն.
    ՙՀայ ժողովուրդ, Կապարգողթի եւ Բաղաբերդի հերոս ժողովուրղ, բոլշեւիզմի կեղծ-կարմիր վետուրներով զարդարւած Ատրբէջանէան վտանգն է կանգնած դռանդ: Ուրեմն, իմչպես եւ միշտ, եղիր արթուն, սպառազէն ու միշտ պատրաստ դիրքերում, յանկարծակիի չգալու համար: Աստուած եւ իմ սուրը քեզ հետ՚:**

Հրամանատար` Նժդեհ


    Զաբուղի, Տեղի, Քարաշենի եւ Գորիսի գրաւումէն վէրջ Մեծամասնական ուժերը կը հետապնդեն դէպի Դալարագեազ նահանջող հայ զօրասիւները, ու կը գրաւեն Սիսեանը` մին– չեւ Բազարչայի արեւմտեան լեռնաշղթան եւ կապ կը հաստատեն Նախիջևանի մահմետականներուն հետ:

--------------------
    * Արնոտ Գիրք, էջ 3-4
    ** Ազատ Սիւնիք, էջ 19-20

-63-


    Նախիջեւանի թուրքերը սարսափի մատնուած Հայ Հանրապետութեան զօրքերու դէպի Շարուր ձեռնարկած յուլիսեան արշաւանքներէն, կ’աճապարեն հրաւիրել Մեծամասնականները, որ գրաւեն Նախիջեւանը: Կարմիրներու 252–րդ գունդէն 10 ձիաւոր կ'անցնին Նախիջեւան եւ առանց ընդդիմութեան հանդիպելու` կը գրաւեն քաղաքը:
    Նախիջեւանի գրաւումէն վերջ` Խորհրդային Հրամանատարութիւնը Յուլիս 8-ին կը հրամայէ իր ուժերուն շարժիլ, գրաւելու համար իր ձախ թեւի վրայ գտւող Կապարգողթ շրջանը: Խոտանանի մէջ սակայն` առաջին անգամ ըլլալով անոնք կը հանդիպին գիւղացիներու ուժեղ դիմադրութեան եւ կանգ կ°առնեն:
    Յուլիս 10–ին մեծամասնական զորամասի զինուորական փոխանորդ կօմիսար Իվանով հետեւեալ գրութիւնը կ'ուղղէ Կապարգողթի Հայ Հրամանատարութեան.

ԳՆԴԱՊԵՏ ՆԺԴԵՀԻՆ


    Արդեն Ղարարաղ—Զանգեզուր է մտեր կարմիր բանակը: Բոլոր տեղերում կազմակերպված են ռեւկոմներ (Յեղափոխական կօմիտէ ծ. Հ.): Կը հրամայեմ այդ առթիւ յայտարարել ժողովուրդին, եւ ճանապարհ տալ վերին Խոտանան գտնուող մեր զօրամասին` անցնելու Մեղրիի վրայով Օրտուբադ-Ջուլֆա:*
Վ.Խոտանան
Զօր.զին. կօմիսար` ԻՎԱՆՈՎ


    Յուլիս 12–ին Առաջաձոր գիւղի մէջ կը գումարուէլ Ղափանի երկրորդ արտակարգ ներկայացուցչական ժողովը, որուն կը մասնակցի ամբողջ շրջանը երկուական պատգամաւո-րով:
    Օրակարգի հարցն է` կարմիր հրամանատարութենէ ստա– ցուած վերջնագիրը եւ Կապարգողթի հրամանատարութեան տրուելիք պատասխանը:
    Ժողովին տրամադրութեանց վրայ ճնշում չբանեցնելու եւ իր վճիռներուն մէջ զայն ազատ պահելու դիտումով Նժդեհ

--------------------
    * Լեռնահայաստանի Զինուորական Գլխաւոր Շտապի Արխիւ, թիւ 135:

-64-


չմասնակցիր նիստին:
    Ստեղծուած բարդ կացութիւնը մղձաւանջի պէս կը ճնշէ ամենուն վրայ: Հետզհետէ տրամադրութիւնները կը քայքայուին, ընդհանուր տատամսոտութեան մէջ տեղի տալու շշուկներ կը լսուին: Նոյն պահուն` վաշտապետ մը կը փութայ հրամանատարին մօտ եւ կ'իմացնէ ժողովին հոգեբանութիւն ու Նժդեհ ըմբռնելով ապագայ ահաւոր վտանգը, որ կրնայ այդ կերպով կախուիլ Կապարգողթի հայութեան գլխուն` կը փութայ ժողովատեղի եւ գերազանց յուզումով մը կ'ըսէ ժողովականներուն.
    ՙՂափանցիներ, եկայ` ձեր վերջին խօսքը լսելուց առաջ իք վերջին խօսքն ասելու, ձեզ: Չէ, էլ ոչինչ չունէմ ասելու ձեզ: Միայն մի խնդիր ունիք, որը չէք կարոզ չկատարել: Վաղուց է, ինչ կռւում եմ ձեր երկրրւմ ձեզ համար: Որպէս բարոյական վարձատրութիւն, կ'ուղէի, որ հանէիք իմ աչքերը, կուրացնէիք ինձ, որ անբախտութիւն չունենայի ձեր գլխին գալիք աղետը տեսնելու՚:
    Կէս ժամ վերջ Ղափանի ներկայացուցչական ժողովը միաձայնութեամբ կ'արձագանքէր. ՙԹող չտալ, ինչ գնով էլ ուզում է լինի, Կարմիրներին, ներխուժելու Ղափան՚:
    Նոյն օրը հրամանատար Նժդեհ հետեւեալ վերջնագիրը կը ղրկէ Մեծմասնականներու զինուորական կօմիսար Իվանովին.

ԽՈՏԱՆԱՆՈԻ ԿԱՐՄԻՐՆԵՐԻ ԶՕՐ. ՊԵՏԻՆ


    Կապարգոզթի գիւղացիական ներկայացուցչական խորհուրդը հրամայել է ինձ ուղարկելու ձեզ վերջնագիր` վաղն, ամսոյն 13-ին, մինչեւ ժամը 7-ը թողնել Ղափանի սահման–ները, հակառակ դէպքում ստիպւած կը լինեմ անցնելու յար– ձակողականի եւ զինու ոյժով վանելու ձեզ:
Կապարգողթի Ռազմ. Ուժերի
Հրամանատար` ՆԺԴԵՀ
Ղափ. Հանքեր, 1920, Յուլիս 12.


    Սոյն վերջնագրին վրայ հետեւեալ օրը ժամը 4-ին Մեծա- մասնական ոյժերը կը քաշուին Խոտանանէն, իրենց հետ վերցնելով վերջնագիրը տանող պատուիրակ` Սմբատ–

-65-


Բէգ Մելիք Ստեփանեանը, զոր կաքսորեն Բագու:
    Յուլիս 29–ին Ղափանի Ջէյվա գիւղը յարձակում կրելով կարմիր զօրքերու կողմէ` նախ դիմադրութեան կը դիմէ: Կռուող երիտասարդութիւնը, սակայն, յոռետես կռուի վախճանին նկատմամբ` իր զէնքը վերցուցած կը հեռանայ: Ղարաբաղի, Զանգեզուրի եւ Նախիջեւանի գրաւումով կը վտանգու-էին Հայաստանի արեւելեան սահմանները: Մածամասնական շարժումը հետզհետէ կ'սպառնար նաեւ Երեւանի: Զանգեզուրը վերագրաւելու նպատակով Դրօն իր հետ վերցուցած փոքրաքթիւ զօրամաս մը եւ Զանգեզուրէն ու Սիսեանէն գաղթած զօրքերը, օգոստոս 1-ին Դարալագեազէն կը շարժի դէպի Սիսեան: Օգոստոս 2-ին կը գրաւէ Գորիսը, եւ բանտէն կը արձակէ քաղաքական բանտարկեալները: Մեծամասնական ուժերը կը նահանջեն դէպի Զաբուղ:
    Նահանջէն առաջ, օգոստոս 2-ի գիշերը` Զանգեզուրի Չեկայի հրամանով Խորհրդային 11-րդ բանակի զինուորայեղափոխական մարմնի լիազօր Ա.Ղարագէօզեանը, քաղաքի պատերուն վրայ կը փակցնէ հետեւեալ յայտարարութիւնը.
    ՙԴաշնակների կառավարութեան կարմիր Զանգեզուրի վրայ նենգութեամբ յարձակւելու պատճառով գիշերը` լոյս 2—ին Օգոստոսի, գնդակահարուած են դաշնակներ` Արշակ Շիրինեան, Վահան Խորէնի, Զաքար Տեր Ղազարեան եւ Մ .Ադամեան՚:*

ՉԵԿԱ


    Այսպէս, յանուն աշխատաւոր դասակարգի շահերու հրապա-րակ իջած համամարդկային գաղափարներու դրօշակակիր փաղանգի մը հաճութեամբ սեւ մահապատիժ մը կը գործադրուէր անոնց վրայ, որ նոյն այդ գաղափարներու նոյնքան եւ թերեւս աւելի մոլեռանդ ու անշահախնդիր առաջապահներն էին հանդիսասեր:

***


    Շուշիէն ստացած իրենց թարմ ուժերու շնորհիվ Մեծա-մասնականներ կ’անցնին հակայարձակողականի եւ Օգոստոս

----------
    * Լեռնահայաստանի գլխ. շտապի արխիւ, թիւ 241:

-66-


7-ին կը վերագրաւեն Գորիսն ու Սիսեանը:
    Երեւանի զօրքերու նահանջի գիծը կ'ապահովէ հրամանա-տար Նժդեհ` իր ուժերով: Նահանջի անկանոնութեան պատճա– ռով սակայն կը վտանգուին իր տասնի չափ զինւորները Գորիսի ձորին մէջ, որոնց օգնելու պարագային կը վիրաւո– րուի ինք` հրամանատարը:
    Դեպի Հայաստան իր վերադարձին Դրօն Ուչթափալարի մէջ կառաջարկէ իրեն անցնիլ Երեւան ու դարմանւիլ, բայց Նժդեհ կը նախընտրէ մնալ ժողովուրդի հետ ու մեռնիլ, քան թէ վտանգի այդ ծանր օրերուն լքել զայն:

***


    Իր փոքրաթիվ ուժերով, գրեթէ առանց լուրջ պատերազմա-կան պատրաստութեանց, Դրօի կատարած արագ արշաւանքը եւ նոյնքան արագ նահանջը աւելի կը ծանրացնէին Սիւնիքի հայ բնակչութեան դրութիւնը: Այդ արշաւանքէն յետոյ Մեծամաս-նականներ կը դիմեն ծայրահեղ միջոցներու:
    Նահանջի պահուն երեւանեան գօրքի հրամանատարութիւնը իր հետ կը տանէր Ղափանի երկու թնդանօթները եւ թոյլ կու տար Կապարգողթի թնդանօթային դասակին ու քանի մը զինուորներու իր զօրամասին հետ անցնիլ Դարալագեազ:

-67-


    Զինադադար մը Երեւանի եւ Մեծամասնականներու միջեւ.-Նճդեհի եւ Ղափանի Ներկայացուցչական Խորհուրդի Նախագահութեան գրութիւնները Հ.Հ.Կառավարութեան.-Հ.Զին. Նախարարի մէկ պաշտօնագիրը Նժդեհին.- Դաւիթ-Բէգեան Ուխտ.-Հանդիսաւոր հաւաքում մը Կաւարտի մէջ.– Եօթը պատուէրներ Կապարզոդթի զօրքերուն. Եօթանասունօրեայ կռիւներ.– Նժդեհ Խուստուպի վրայ:

    Մեծամասնականներ երկրորդ անգամ` Զանգեզուր ներխուժումող պահանջ կը ներկայացնէին Հայաստանի Կառավարութեան` զիջել Լեռնաշխարհը կարմիր Ատրբէջանի: Հ.Հանրապետութեան զինուորական նախարարը համաձայն Մեծամասնականներու հետ իր կնքած Օգոստոս 11-ի զինադադարին, Դրօի միջոցով կը հեռագրէր հրամանատար Նժդեհի` թողուլ Ղափանն ու Գենուազը եւ անցնիլ Երեւան: Օգոստոս 15-ին Ղրօն պատերազմական նախարարի անունով կը գրէր.

Ղափանի զօրամասի պետ Նժդեհին,


    ՙՀաղորդում եմ Ձեզ զինւորական նախարարի հրամանը պատճէնը: Զինւորական նախարարը հրամայում է Ձեզ, կապ պահելով Նժդեհի հետ, տեղեկացնել նրան, որպէս զի` համաձայն կնքուած զինադադարի, հաւաքէ իր զորամասերը նոյնպէս եւ բոլոր ցանկացողներին, ու նախազգուշուկան միջոցները ձեռք առնելով անցնի մեր տերիտորեան, բերելով իր հետ ամբողջ զէնքերը՚: Թիւ - 01025, 10 Օգոստոս 1920

Զին.Նախ.Համարզ` ԳԻՒԼԱԶԻԶԵԱՆ
Զանգեզուրի Զօրամասի Պետ` ԴՐՕ

Ղուշչի, 11 Օգոստոս, 1920


    Նժդեհ սոյն պաշտօնագրին իր Օզոստոս 13 գրութեամբ կը պատասխանէր.

-68-


Հայաստանի Հանրապետութեան Նախարարին, պատճէնը`
Գեներալ Նազարբէկովին .
    ՙԴրօն զինւորական մինիստրի անունից հրամայում է ինձ համաձայն կնքւած զինադադարի, վերցնել իմ զօրամասը եւ անցնիլ մեր տերիտօրիան: Ես չգիտեմ.
    Ա.– Ի’նչ պայմաններով, ո’ւմ հետ (Ատրբէջանի թէ Ռուսաստանի) եւ ո’րքան ժամանակով է կնքւած զինադադարը:
    Բ.- Եթէ Կապարզողթի իմ ոյժերը, համաձայն զինադադա-րի, պետք է թողնեն իրենց երկիրը եւ քաշւեն մեր տերիտօրիան` ապա Մեծամասնականները եւ ատրբէջանեան բանտաները երբ եւ ո’ւր են քաշւելու:
    Գ.– Ի’նչ է լինելու Գողթանի դրութիւնը, որ ատմինիստրատիւ տեսակէտից չի մտնում Զանգեզուրի մէջ:
    Դ.– Չե’ք կասկածում, որ թշնամին կարող է դաւադրել, այն է, որ մեր դուրս գալուց յետոյ, յանկարծակիի բերելով անտիրացած ազգարնակութիւնը, կարող է տէր դառնալ Կապարգողթի չորս ապստամբ շրջաններու:
    Ե .- Մեր խոր հետախուզութիւնը պարզել է, որ Այրի Չայում կուտակւած են բաւականին մեծ ուժեր: Չէք ենթադրում, որ իմ Զանգեզուրը թողնելուց յետոյ այդ ուժերը հեշտութեամբ կարող են տէր դառնալ Գողթանին: Սա ինչ զինադադար է, որի ժամանակ Մեծամասնականները շարունակում են իրենց շահատակութիւնները, թալանը եւ զինաթափութիւնը Սիսեանում եւ բուն Զանգեզուրում : Ժողովուրդը բարձր տրամադրութեամբ սպասում է Հայաստանի զօրքերի գալուն, որ միացեալ ուժերով քշէ թշնամուն Զանգեզուրից՚:

ՆԺԴԵՀ


    Օգոստոս 21–ին Ղափանի Գիւղացիութեան Ներկայացուցչա-կան Խորհուրդի Նախագահութիւնը հետեւեալ գրութիւնը կ'ուղղեր Հայաստանի Խորհրղարանին, պատճէնը Զին.Նախարա–րին.
    ՙԵրկրորդ անգամն է ինչ Ղափանը, Գենուազը, Բաղաբերդը եւ Գողթանը Պ.Դրօի ռազմական անմիտ խաղերի շնորհիւ մնում են մենակ, պաշարւած, կտրւած աշխարհից: Մեր ժողովուրդը` Գորիսի առաջին անկումից յետոյ, անհամբեր սպա-

-69-


սում էր եւ ջերմօրէն հաւատում, որ իր կառավարութիւնը այսօր վաղը կը հասնի իրեն` կը վերագրաւի Զանգեզուրը:
    Սակայն մեր մտքով անգամ չէր անցնում, որ տեղի կունենայ մի վտանգաւոր խաղ, մի անմիտ յարձակում որ երեւանեան զօրամասը կը վտանգի մեր դրութիւնը եւ երրորդ օրը վերստին կը լքի Զանգեզուրը եւ կը քաշւի Դարալագեազ: Այդ անմիտ խաղին մասնակցելու էին կանչւած նաեւ Ղափանի ուժերի մի մասը:
    Նրանք սպասելու են եղել, որ երեւանեան զօրքը կրկնի իր հին սխալը, որ նա կ'անցնի Ղափան-Գողթան, աւելի ուժեղացնելու այդ շրջանները, բայց դժբախտաբար սխալը, կատաստրոֆիկ սխալը, կատարել է եւ Դրօն այսօր Զանգեզուրից դուրս է գտնւում: Սրանից զատ, Զանգեզուրի նախկին հրամանատարութիւնը թույլ է տւել մի աղաղակող անարդարութիւն: Նա իր թնդանօթները Ղափանին տալու փոխարէն, իր հետ Ղարալագեազ է տարել Ղափանում եղան երկու թնդանօթները, պատճառաբանելով, որ ոչ մի թնդանօթաձիգ սպայ չէ համաձայնւում վերադառնալ Ղափան: Ւնչ: Դրօն եկել էր զինաթա±փ անելու մեզ, թուլացնելո±ւ: Ւ±նչ է նշանակում սա: Մենակ մնացան ժողովուրդը հազար ենթադրութիւններ է անում: Վերջին անգամ դիմում ենք Ձեզ եւ խնդրում արագացնելու զօրքերի առաքումը Սիսեան: Մեր Հրամանատարը գտնում է, որ կարիք չկա կռւով վերագրաւելու Գորիսը եւ պահելու Զաբուղի ճակատը: Սիսեանը գրաւելով մինչեւ Տաթեւ, մենք տէ ֆաքթօ տէր ենք դառնալու ամբողջ Զանգեզուրին: Ուչթափալար, Տաթեւ, Ինջաբէլ (Ղա-փան) գիծը բռնելով, մենք կ'ստիպենք Մեծամասնականներին թողնելու Գորիսը՚:

Ղափանի Գիւղաց. Ներգայաց, Խորհուրդի
ՆԱԽԱԳԱՀՈՒԹՒԻՆ


    Ւ պատասխան հրամանատար Նժդեհի 13 Օգոստոս 1920 թուակիր գրութեան, Հ.Հանրապետութեան Պատերազմական Նախարարը 1920 Սեպտեմբեր 23 պաշտօնագրով կը հաղորդէր.
    ՙՀամաձայն ենք, որ Զեր դուրս գալուց յետոյ Ղափան-Գողթանը ձեռքից կը գնայ եւ նրանք սրիհրի կը մատնւին եւ նոցա համար կը ստեղծւի աւելի վատթար վիճակ, քան ուրիշ վայրերում:

-70-


    Համաձայն ենք նոյնպէս Ձեզ հետ, որ դուք դուրս չպիտի գաք եւ պիտի զբաղւէք ինքնապաշտպանութեամբ յանուն Ղափանի փրկութեան:
    Ղափանի ժողովրդի բախտը կ'որոշւի մօտ օրերու բանակ– ցութեան միջոցով, որից յետոյ կ'ստանանք աւելի որոշ հրահանգներ:
    Միք յուսահատւի, եղէք ժողովրդի հետ եւ նահատակւէք նրա հետ մինչեւ վերջին վայրկեանը՚:
Զին. Նախ. ՌՈՒԲԷՆ

    Օգոստոս 13–ին մինչեւ Սեպտեմբեր 23 զիրար հրմշտվող հրամաններու այս կատակերգութիւնը արդարանալի ոչ մէկ պատճառ ունէր արդարեւ:

ԴԱԻԻԹ-ԲԷԳԵԱՆ ՈՒԽՏ


    Անձկութեան օրեր էին:
    Մարտական գործը ի դէպ` յեղափոխական ուղիով եւ յեղափոխական հոգեբանութեամբ առաջ տանելու նպատակով Նժդեհ կը հիմներ Դաւիթ-Բէգեան Ուխտը:
    Ուխտին մարտական ուժերը կը բաժնէին թեթեւ միաւորներու, որոնք կը կոչուէին գայլախումբեր: Ասոնք ունկին իրենց ահաբեկիչները եւ սուրհանդակները: Նոր անդամներ կ'ընդունուէին միայն հիներու երաշխաւորութեամբ:
    Իւրաքանչիւր նոր անդամ պարտ էր արտասանել երդման բանաձեւը:
    Զինուորները իրարու հանդիպած ատեն կ'ըսէին.
    - ՙՅիշիԲր Գեղուաձորը՚, նաեւ ՙԴաւիթ Բէգին՚:
    ՙՄեզ համար չկայ մահ՚, կ'ըսէին, իրարմէ բաժնուած ատենին:
    ՙՄահ մեր թշնամուն՚, կ'ըլլար պատասխանը:
    Ընկերութեան նշանաբանն էր` Յանուն Հայրենիքի` Դաւիթ-բէգաբար :

***


    Ստեղծուած կացութիւնը աւելի քան մտահոգիչ էր Կապարգողթի համար:

-71-


    Օգոստոս 25-ին եւ 30-ին թիւ 24-25-26 Հ.Հանրապետական Կառավարութեան, պատճէնը` Ներքին Գործոց Նախարարութեան ուղղած իր պաշտօնական դրութիւններով Նժդեհ անմիջական օգնութիւն խնդրելով` կը գրէր եւ հետեւեալը.
    ՙԲագւի մի քանի տասնեակ հայերով կաշառած Ատրբէջանը տէր դարձած է Ղարաբաղին: Սովետական Ղարաբաղը վարակեց բուն Զանգեզուրի որոշ գիւղերն եւ թշնամու` թալանի տենչով խելազարւած խումբերը գրեթէ առանց կռւի մտան Գորիս:
    Վերջինս իւր հերթին արագացրեց Սիսեանի անկում: Ու այսօր այդ բոլորը եւ Ատրբէջան, եւ Ղարաբաղ, եւ բուն Զանգեզուր ոտքի հանած իւր բովանդակ ուժերը ե°ւ զօրք, ե°ւ տեռօր, ե°ւ թղթադրամների դէզեր, կաշւից դուրս են գալիս ընկճելու իրենց դէմ ծառացած Ղափանը, Գենուազը, Բաղաբերդը ել Գողթանը: Այդ շրջանների ապստամբ ժողովուրդը, որ Ատրբէջանի հետ մէկից աւելի անգամ չէ չափւել եւ միշտ էլ յաղթել է, ջերմ հաւատով սպասում է Հայաստանի զօրքերի շուտափոյթ երեւալուն իւր երկրի սահմաններում՚:
    Իր ձեռք բերած մասնակի յաջողութիւններէն քաջալերուած` Մեծամասնական զօրքը կը ջանար ուժգին հարուածով մը մէջտեղէն վերացնել Ղափանն ու Գենուազը եւ Հայկական սեպի վրայով կապ պահել –Քեմալական ուժերու հետ:
    Այդ պայմաններու մէջ Օգոստոս 25–ին Կապարգողթի ամբողջ հայութիւնը կը հաւաքուէր Ղափանի Կաւարտ գիւղի եկեղեցին եւ կ°ուխտեր.
    ՙՊատմական մեծ հերոս Դաւիթ Բէգի եւ Մխիթար սպարապետի անունով հաւատարիմ մնալ հայրենի երկրի ազատութեան, հրամանատար Նժդեհին եւ կռուիլ մինչեւ վերջին շունչը՚: Այդ րոպէին գնդապետ Նժդեհի մէջքը կը կապէին կարմիր գօտի եւ բոլոր հանդիսականների ցնծութեան տարափին տակ զայն կը կոչէին իրենց Սպարապետը:*
    Այդ օրը Նժդեհ իր զօրքին կ'ուղղէ հետեւեալ եօթը պատուէրները.**

-------------------
    * Արնոտ Գիրք, էջ 34
    ** Սոյն եօթը պատուերները, ինչպես նաեւ ուրիշ կոչեր

-72-


ԵՕԹԸ ՊԱՏՈՒԻՐԱՆՆԵՐ ԻՄ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻՆ


    Քաջերին, միայն քաջերին է լսում եւ զօրավիգում պատերազմների քմահաճ Աստուածը:
    Վախկոտներն ի զուր են կանչում նրան: Խուլ է նա նրանց համար:
    Նա է միշտ յաղթում, որը արդեն յաղթել է իրան, այսինքն` որն իր մէջ մեռցնելու չափ թուլացրել է մահւան երկիւղը:
    Նրանք, որոնք ծառայում են բարձր հայրենասիրութիւնից կամ փառասիրութիւնից դրդւած, միայն նրանք են աւելացնում իրենց զէնքի ու ցեղի փառքը:
    Հենց այնպէս ծառայել, ծառայել որովհետեւ պահանջում են, կամ ստիպւած ես մի զոյգ ուսադիրներ կրել մի կտոր հացի համար - նշանակում է դատապարտւած լինել կատարելու սովորական մահկանացւի յատուկ ամենաաննշան ու անփառու-նակ գործեր:
    Վա~յ քեզ բանակ, եթէ նմաններով հարուստ են շարքերդ: Ունեցիր բոլոր մարտական առաքինութիւնները, բայց միԲ մոռանար, որ առաջինը, առանց որին պատերազմների քմահաճ Աստուածը քեզ քիչ անգամ կը ժպտայ - դա խիզախութիւնն է:
    Քեզ վրայ նայիր որպէս դատապարտւածի, որը յանուն իր երկրի ու ժողովուրդի պաշտպանութեան պիտ միշտ պատրաստ լինի ընդունելու մահը: - Եղիր խիզախ, խստաբարոյ ու չարքաշ, յատկութիւնների այդ բարձր երրորդութիւնը քեզ կը մօտեցնէ կատարեալին:
    Երկար ու լուրջ տքնութեամբ մեռնելու աստիճան թուլացրիր քո մէջ մահւան վախը եւ դու չէս մնայ առանց փառքի, պատմութիւնից դուրս:
    Ճապոնացու արեւոտ սիրով սիրիր հայրենիքդ եւ ամէն օր, որպէս աղօթք, կրկնիր ճապոնական կայսրի խօսքերը` Եթէ խորապէս գիտակցենք, որ սէրը դէպի հայրենի երկիրն ու ժողովուրդը աւելի բարձր է կանգնած մեծ ու գեղեցիկ

-----------------
    ՙԽուստուպեան Կանչեր՚ վերնագրով գրքոյկով մը հրատարակուած են 1921-ին Գորիսի մէջ:

-73-


արեւին, քան մեր հայրենիքի ամենաբարձր լեռները` այն ժամանակ մահը ամէն մէկիս համար թռչնի փետուրից էլ թեթեւ կը թվայ:

Հրամանատար` ՆԺԴԵՀ


    Օգոստոսի վերջերը Խորհրդային Ռուսաստանի թիւ 248, 249, 250, 251 եւ 252 գունդերէն կազմուած զօրամաս մը կը քալէ Ղափանի եւ Գենուազի վրայ:
    Հարուածը վճռական ըլլալու համար Նախիջեւանի եւ Օրտուբադի կողմէ ռուսօթաթար զօրամաս մը կը յառաջանայ Գենուազի Կարճեւան գիւղի ուղղութեամբ: Ջիբրայիլէն մեծամասնական ուժեր կը յարձակին Շիւանիձորի վրայ, կը շրջապատուի Կալեր գիւղը իր ամբողջ տարածութեամբ:
    Կռիւը կ°սկսի յուլիսի սկիզբները: Կռուի երրորդ օրը, երբ թշնամին ընկճուած` Գորիսի ուղղութեամբ կը պատրաստուի ետ քաշուելու հիւսիս-արեւելեան երեք գիւղեր` Սեւաքար, Արծուենիկ ( Մելիք-ֆրանգիւլի հայրենիքը) եւ Ըրկենանց, արտաքին պրօպականտէ բարոյալքուած` կը միանան թշնամիին, տկարացնելով այդ ճակատը:
    Բաղարերդի ուղղութեամբ թշնամին կը յառաջանայ եւ Շհարջիկի վրայով կը գրաւէ Ղափանի Հանքերը, առանց որեւէ ընդդիմութեան հանդիպելու` օգտուելով նոյն շրջանի կռուող ուժերու ժամանակ առաջ այդ ճակատէն հեռանալու պարազայէն:
    Յուլիսի սկիզբէն մինչեւ սեպտեմբերի 1 կռիւը ընդհատումներով կը տեւէ եօթանասուն օր:
    Եօթանասունօրեայ այդ կռիւներու ընթացքին կիսաքաղց գիւղացիութիւնը իր զէնքին փարած` դիմադրեց գերազանց ուժերու գրոհներուն ու երբ մէկ կողմէ մեծամասնական գաղտնի գործակալներու ըրած երջանիկ խոստումները, եւ միւս կողմէ հասնող հունձքը գրաւեցին իր ուշադրութիւնը, ել ան դիմեց կամովին զինաթափութեան, թոյլ տալով, որ թշնւսմին քալէ յառաջ - դէպի Գողթան:
    Զօրքը խրախուսելու եւ նոր ոգեւորութեամբ գօտեանդելու համար Նժդեհ քանի մը ձիաւորներ վերցուցած կը թռէր դիրքէ դիրք: Հրաշքի նման բան մը կ'ըլլայ ստոյգ մահէ իր ազատուիլը Բերդան կոչուած դիրքին վրայ: Բերդակէն կը լսուի գնդացիրային հրացանաձգութիւն: Այդ դիրքը պաշտպա–

-74-


նող հայ ուժերը գնդացիր չունէին, կը նշանակէ թշնամին էր յառաջանար այդ ուղղութեամբ: Սրարշաւ իր ձիուն սանձը դէպի այդ կողմ դարձուած ՙԳալի~ս ենք, գալի°ս՚, կ'աղաղակէ բարձր ձայնով Նժդեհ:
    Հասիր, պ. հրամանատար, ձայն կու տան Բերդակէն: Իր հետ առած երեք ձիաւոր` Նժդեհ կը նետուի առաջ եւ ահա երեսուն քայլի վրայ գնդակներ կը թաղուին իր ձիուն կուրծքը եւ գետին կը թաւալեն կենդանին:
    Դաւադրութիւն մըն էր կատարուած:
    Ուժանակային ռումբերը կը գոռան ահա եւ, ՙԳենուազցինե'ր, դէպի թշնամու թիկունքը, յառա~ջ՚. Նժդեհի աղաղակը կը խաբէ թշնամին, որ րոպէ մը կը տատանի իր շարժումներուն մէջ եւ այդքանը բաւական կ'ըլլայ հրամանատարին, կրակի գիծէն դուրս նետելու ինքզինքը:
    Եօթանասունօրեայ այդ կռիւներուն մէջ` մինչեւ վերջին վայրկեանը իր ուխտին հաւատարիմ Զէյվան կը մնայ միայն, որ նոյնպէս տեղի կու տայ ի վերջոյ առանձին մնացած.-հերոսական այս գիւղը, ուրկէ վերջին պահուն` հիւանդ Աշոտ Մելիք-Մուսեանի եւ քանի մը սպաներու ու վաշտապետներու հետ, Նժդեհ կը քաշուի Խուստուպի* կողին վրայ ինկած Վաչագան գիւղը:
    Ղափանի անկման լուրը կը խարանէր Հայկական Լեռնաշխարհի ճակատագրով հետաքրքրուող իւրաքանչիւր հայու սիրտը: Խախտած էին տրամադրութիւնները կռուի ճակատներէ հեռու մնացող նոյնիսկ մտաւորական շրջանակներու մօտ:
    Մեծամասնականներ Ղափանը գրաւելէ վերջ կը պատրաստուէրն շարժիլ դէպի Գենուազ, դէպի Մեղրի` միանալու համար թրքական ուժերու:
    ՙՄեղրին վերցնելէ ետք, շատ պարզ է, որ անոնք գիծը պիտի միացնէին Օրտուբադի եւ Նախիջեւանի հետ ու պիտի իրականացնէին Խալիլ փաշաներու փայփայած երազները, որոնք շարունակ խորտակուեցան հայ քաջերու կողմէ՚:**

-------------------
    * Խուստուպ լեռը կը գտնուի Ղափանի եւ Գենուազի սահմանին վրայ, ծովի մակերեւոյթէն մօտ 900 ոտք բարձրութիւն ունի. դէպի Ղափանի կողմը ծածկուած է անտառներով, Գագաթը լերկ:
    ** ՙԱյգ՚ Շաբաթաթերթ, 1920, թիւ 26, Թաւրիզ:

-75-


***


    Ստեղծուած ծանրակշիռ կացութեան մէջ Նժդեհ Խուստուպի բարձունքին վրայ թառած` գործունէութեան նոր ծրագիր կը մշակէր: Մեկ կողմէ ան կը ջանար Կապարգողթի ապրած նեղ օրերու մասին իրազեկ պահել Երեւանը, անհրաժեշտ զինուո-րական օժանդակութիւն խնդրելով անկէ, միւս կողմէ` կ'աշխատէր մարտական ոգին բարձր պահել գիւղացիութեան ու կռուող զօրքին մօտ:
    Անդրադառնալով անզամ մը եւս երկրին մէջ տիրող ծանր կացութեան վրայ` 1920 Սեպտեմբերի 11-ին իր թիւ 35 պաշտօնական զեկուցագրով հետեւեալը կը հաղորդագրէր ան Հայաստանի Զին. Նախագահին եւ Սպարապետ Նազարբէկովին.
    ՙԱշխարհից կտրւած հերոսական Ղափանն էր եօթանասունօրւայ կռիվներում, վառելով իր վերջին փամփուշտը ռազմական ոյժերր մի մասով քաշւեց լեռներ ու Թշնամին ինձ վրայ յարձակւեց միաժամանակ եւ Զէյվայից, եւ Ինջաբէլլից, եւ Գեղուաձորից, եւ Գեղաջբէլից:
    Մեծամասնականներն ոտքի էին հանել Բարկուշատի, Հաքեարի, Այրիչայի եւ Գեղուաձորի բովանդակ ոյժերը: Օգնական ոյժեր էին բերել եւ Ջիբրայիլից:
    Զէյվայի կատաղի կռիւներւում, որտեղ ղափանցի ռազմիկը դուրս բերեց իւր անընկճելի հոգու ամբողջ թափը, թշնամին կրեց մեծ կորուստ: Սեպտեմբերի 3-ի կռւում Զալինգէօլի մօտ ոչնչացրել ենք Մեծամասնականների մի ամբողջ դիւիզիոն: Թշնամին առաջանում է թղթադրամների դէզեր ցրելով, կաշառելով բոլոր տեսակի թափթփուքներին՚:

ՆԺԴԵՀ


-76-



Back                   Main               Forward