Զ. ԳԵՆՈՒԱԶ ՄԻՆԱԿ, ԲԱՅՑ ՀԵՐՈՍԱԿԱՆ


    Կալերր ժողովը.– Նժդեհ Շիւանձորի մէջ.- Մեղքի կռուի պատրաստ.– Թուրք պատուիրակութիւն մը Արեւիքի մէջ.– Քիւրտիքենդ, Հանդ եւ Փուխրութ թշնամիին հետ. Քաջարան եւ Մազրա հերոսական.– Վերջնագիր Մեծամասնականներու.– Գենուազ յաղթական. Կոչ Ղափանցիներու:

* * *

    1920 Սեպտեմբեր 6-ին, Կալերի մէջ ժողովի կը հրաւիրուին Գենուազի 13 զիւղերու երկուական ներկայացուցիչները:
    Օրակարգի հարցերն էին.
    1.– Ստեղծուած քաղաքական կացութիւնը:
    2.– Գենուազի բռնելիք դիրքը:
    Կը նախազահէր Աշոտ Մելիք-Մուսեան, որ հակառակ իր հիւանդ ըլլալուն` ամենալաւ տրամադրութեան մէջ կը գտնուէր, որովհետեւ այդ օրը Գենուազի 13 գիւղերը յայտարարած էին կռուիլ մինչեւ վերջին րոպէն իրենց հրամանատարին կողքին:
    Ըսուած էր հերոսական խօսքը: Այնուհետեւ ՙԳենուազի էր վերապահուած դառնալու ազատութեան Բեթղեհէմ, ուր պիտի ծնէր ու զարգանար Սիւնիքի ազատութիւնը՚:*
    Մեծամասնականներ Խուստուպի ուղղութեամբ յարձակելու իրենց ծրագրին կից Շիւանձոր-Արաքս-Մեղրի ուղղութեամբ ` հարաւ—արեւելքէն եւ թրքօթաթար զօրքեր` Նախիջեւան-Օրտուբադ-Արեւիք` արեւմտեան գծով կը պատրաստուէին խորտակել Հայկական Լեռնաշխարհի վերջին մնացորդը:
    Սեպտեմբեր 7-ին հրամանատար Նժդեհ կը հասնէր Շիւանձոր, տեղացիներուն ըսելու իր վերջին խօսքը.
    ՙԳիւղը ձերն է, ձերն է եւ կռւելու չկռւելու իրաւունքը, բայց գիտցէք որ ձեր գիւղի դիրքերը, որպէս ռազմաճակատ, որպէս կարեւոր ռազմագիտական կէտ` Հայասաանինն

------------------
    *Ազատ Սիւնիք:

-77-

են, իսկ կռիւն սկսելու իրաւունքը` իմը: Վաղը կը տես-նէք, որ ոչ ոք չէ կարող խանգարել եւ իմ զինւորներին` մեռնելու այդ դիրքերու վրայ՚:
    Այնուհետեւ Նժդեհ դիրքերը կը յանձնէ իր զինուորներուն ու կ°անցնի Մեղրի:
    ՄԵՂՐԻ.- Սեպտեմբեր 8-ին առտուն Նժդեհ Մեղրի կը հասնի:
    Արեւիքի շրջանին համար Մեղրիի կարծիքը առաջնակարգ նշանակութիւն մը ունէր: Ու չվարանեցաւ ան ըսել իր վճռական խօսքը.– ՙՀրամանատարին հետ` եւ մինչեւ վերջը՚:
    Թշնամի խլրտումներ կը նշմարուէին արդէն Օրտուբադի ուղղութեամբ, ուր կեդրոնացած էին տաճկական չորս գու-մարտակներ եւ Շարուրի տեղահան թաթարներէ կազմուած զօրամաս մը: Անհրաժեշտ էր ապագայ յարձակումներու դէմ պաշտպանել այդ ճակատը - Կաքաւարեբդ Կարճեւան - ուր կը փութար հասնիլ այժմ Նժդեհ:
    Վահրավար, Կուրիս, Ագարակ եւ Գուտեմնիս, չորս գիւղերէ բաղկացան Արեւիքի այս հերոսական շրջանը ընկած էր Ալագեազ լեռան արեւելեան կողին վրայ:
    Սեպտեմբեր 8-ին երկու թուրք պատուիրակներ հոն կը տանին Խորհրդային Հրամանատարութեան վերջնագիրը.
    ՙԱնմիջապէս մաքրել Արաքսի ափին վրայ ձգուած խճուղին եւ հնարավորութիւն տալ Խորհրդային Ատրբէջանին միանալու Նախիջեւանի՚ :
    Պատուիրակներու հեռանալէն քիչ յետոյ Կարճեւան կը հասնի Նժդեհն, որուն ներկայութիւնը բաւական կ'ըլլար կռուի ուխտին կապելու նաեւ հերոսներու այս բոյնը:
    ՔԻՒՐՏՒՔԵՆԴ.–Լեռնաշխարհի հերոսամարտի ժամանակակից պատմութեան մէջ Քիւրտիքենդ մին եղաւ այն գիւղերէն, որոնք մինչեւ վերջ պատնէշին վրայ առնական կեցուածք մի ցույց տալ չկարողացան:
    Սեպտեմբեր 8-ին ան Գեղուաձորէն աղ ու հացով դիմաւորեց մեծամասնական զօրամասերու: Խորհրդային Իշխանութեան նոյն օր հպատակութիւն կը յայտնէին նաեւ Հանդ եւ Փուխրութ հայ գիւղերը: Հերոսական էր կեցուածքը սակայն, Քաջարան ու Մազրա գիւղերուն:
    Սեպտեմբեր 9-ի լուսաբացին, յարծակողականէ առաջ հրա-

-78-

մանատար Նժդեհ քիւրտիքենդցիներուն խարանող կոչ մը ուղղելէ ետք, հետեւեալ վերջնագիրը կը ղրկէ կարմիր զօրամասերու հրամանատարութեան.
    ՙԵթէ չէք ուզում գերեզման գտնէլ ձորերում` թողէք Բաղաբերդը: Երկու ժամ ժամանակ ունիք փրկւելու՚:
ՆԺԴԵՀ

    Վերջնագիրը ունենալ, իր վճռական ազդեցութիւնը. կարմիր զօրքը կը բռնէր նահանջի ճամբան:
    Բաղաբերդը կը մնար զերծ վտանգէ:
    Դասալիք երեք հայ գիւղերը բարոյապէս դիակնացած էին. Կապարգողթի հրամանատարը սակայն կը մերժէր ընդունիլ անոնց ստրջանքը:

* * *

ԳԵՆՈԻԱԶ ԿՌՈՒԻ ՊԱՏՐԱՍՏ

    Սեպտեմբեր 10–ին Շիւանձորի ուղղութեամբ կը գոռային Կարմիրներու երկու թնդանօթները: Նոյն օրը թշնամին յարձակողականի կ'սկսէր նաեւ Ալագեազի ճակատին վրայ:
    Արեւելքէն ու արեւմուտքէն` թնդանօթներու ու գնդացիրներու մահասփիւր կրակին ներքեւ թշնամին կը նկրտէր բուռ մը քաջերու դիակներուն վրայէն երկարաձգել իր նոր երագին կարմիր յաղթանակը:
    Ամէն կողմ ճակատ, իսկ թիկունքը` Արաքսը:
    Զգալի էր հացի եւ ոազմամթերքի պակասը: Տարերային կռիւ մըն է, որ տեղի կ°ունենար, կը կռուէր մէկը տասնի դէմ: Կռիւը տեղի կ°ունենար 700 քայլի վրայ:
    Կռուի երրորդ օրը թշնամին արդէն տկարացած էր:
    Սեպտեմբեր 13-ին գիշերը Գենուազի վաշտերէն մէկը զինւած ձեռնառումբերով ու պայթուցիկ տակառներով` թիկնային խիզախ շարժումով մը յանկարնակիի կը բերէ թշնամին, որ կը փախի դէպի Նիւվատի, նահանջի իր խուճապին մէջ մեծամեծ զոհեր թաղելով անդնդախոր ձորերը:
    Մեծամասնականներ դէպի Գենուազ իրենց առաջին յարձակողականին մէջ ձախողած` ուժերու նոր խմբաւորումներով կ'աշխատէին կրկին անգամ արշաւանքի դիմել: Ղափանը`

-79-

երէկի այդ մոլորած հսկան, միւս կողմէ` կը հեծէր թշնամի լուծին տակ: Գենուազի տարած յաղթութիւնները պէտք է վիրաւորած ըլլային իր ինքնասիրութիւնը: Նժդեհ օգտուելով առիթէն 17 Սեպտեմբեր 1920-ին ղափանցիներու կ'ուղղէր իր երրորդ կոչը.

ՂԱՓԱՆԻ ԺՈՂՈՎՐԴԻՆ *

    Ժողովո°ւրդ, քեզ հետ խօսողը քո հրամանատարն է, քո վիրաւոր, սրտից զարնւած հրամանատարը, որի սուրը վաղուց է ինչ յանուն քո ինքնապաշտպանութեան, չի հանգստացել պատեանում:
    ԼսիԲր, մի աւելորդ, գոցէ եւ վերջին անգամ նա դիմում է քեզ, խոսում քեղ հետ: Նա ասում է.
    - Քո սեւ ու նեղ օրին, երբ հայակեր Գեղուայ եւ Օխչու ձորերը, երբ Բարկուշատն ու Հաքեարուն սպառնում էին քո կին ու երեխաների արիւնով քո երկիրը ներկելու, դու կանչեցիր ինձ եւ ես հասայ քո հաւարին: ԱսաԲ, Ժողովուրդ, այն օրէն քո երկրրւմ մնա±ց մի բարձունք, մի սար, մի քար, որի վրայ դրած չլինէի իմ յոգնած գլուխը: Ասա, դու ինձ տեսե±լ ես մի օր, մի ժամ անհոգ, հանգիստ: Դու ինձ տեսե±լ ես փափուկ տեղաշորում, հարուստ սեղանների շուրջը: Դու լռո~ւմ ես. քարերը, քարերը կ'աղաղակէն, կ°ասեն` ո°չ: Ասա°, մնա±ց մի բան, որ խնայէի, չը զոհաբերէի քո ազատութեան, քո փրկութեան, քո փառքի գործին: Քո դաշտերում, քո հողի վրայ իմ արիւնն է թափլել: Դեռ չէ փակւել թշնամու ինձ հասցրած վերքը, իսկ քոնը, ժողովուրդ, քո հասցրածը միշտ թարմ պիտ մնայ ու հազար վերքերի ցաւով պիտ մորմոքայ:
    Ժողովուրդ, այսօր, երբ Ատրբէջանեան չէկերով կաշառւած բոլշեւիկները, քո գերեզմանափորները, կեղծ ու պատիր խոստումներով քո դուռն են բախում եւ քո ձեռքով պղծած աղ ու հացիդ սպասում` դու դաւաճանաբար լքում ես, մենակ թողնում քո վիրաւոր հրամանաարին: Այդ հերիք չէ, քո

---------------
    * Ղափանցիներու ուղղուած առաջին երկու կոչերը, Սեպ-տեմբեր 12 եւ 15 թուակիր` ինչպես նաեւ ներկայ կոչը եւ ուրիշներ` հրատարակուած են ՙԽուստուպէան Կանչեր՚ գրկոյկին մէջ, Գորիս, 1921–ին:

-80-

լրտեսներն ու ահաբեկիչները իմ գլուխն են փնտռում երեք միլիօնով Ատրբէջանին ծախելու, Ապերա~խտ ժողովուրդ: Քանի~–քանի անգամ քո կինն ու երեխան կռիւներից վերա-դառնալիս փաթաթւել են ձիանս վզով, համբուրել ձեռներս. ՙփաշա ջա~ն՚ կանչել: Քանի~–քանի անգամ փրկել եմ քեզ վերահաս վտանգից կոտորածից: Ի~նչ, մոռացած±ը Պրինց Ղաջարին, որի զօրքերին պատերիդ տակից եմ քշել: Վա~յ քեզ Ժողովուրդ, ի±նչ պատասխան պիտ տաս Աստծուդ. խղճիդ, պատմութեանը :
    Ժողովուրդ, կ°անցնեն օրեր, թշնամին քեզ զինաթափելուց ու ղեկավարներիցդ զրկելուց յետոյ երբ այլ եւս չի լսի "Աժդահա փաշա" անունը, կ'սկսւի հազար ձեւով ու ճանապարհով բնաջնջել քեզ: Այն ատեն դու կը վերյիշես քո հրամանատարին, որի սուրը եօթն անգամ մեծացրել էր քո երկիրը եւ քեզ համար բացարձակ ապահովութիւն ստեղծել, այն ժամանակ հայեացքդ կը դարձնես Խուստուպին, նրա կատարին նստած սեւ ամպերին, կը նայես, կը կանչես, բայց հրամանատարիդ փոխարէն սարերիդ ու ձորերիդ թոյլ արձա-գանքը կը պատասխանի քեզ: Գուցէ մի օր էլ թշնամուց հալածական սարերն ընկնես ու թափառումներիդ ժամանակ յանկարծ մի թփի տակ, մի ժայռի վրայ իմ սառած դիակը գտնես, ծունկի գաս ու արիւն լացես:
    Ժողովո°ւրդ, ինձ լքելուց, ինձ դաւաճանելուց առաջ զլացար իմ խնդիրը կատարել: Դու չուղարկեցիր վարպետներիդ բութ գործիքներով հանելու իմ աչքերը, կուրացնելու ինձ, որ չտեսնեմ քո գլխին գալիք զուլումը, քո բարոյական անկումը: Ներում եմ, թէեւ պատմութիւնը չի ների քեզ, եւ խնդրում` երբ ինձ սպանւած գտնես, դիակս թաղիր Խուստուպի ամենաբարձր կատարին, որտեղից երեւայ ինձ ե°ւ Ղափանը, ե°ւ Գենուազը, ե°ւ Գեղուաձորը, ե°ւ Գողթանը:
    Իսկ մինչ այդ հայեացքգ մի կտրիր Խուստուպից: Որքան յաճախ, որքան շատ նայես այդ սէգ ու սեւ ամպերով ծածկւած սարին, այնքան շուտ կը գայ, կը հասնի փրկութիւնդ:
     Աստուած եւ իմ սէրը քեզ հետ, ապերախտ ժողովուրդ: 1920, Սեպտեմբեր 17
Խուստուպեան լեռներ
Հրամանատար` ՆԺԴԵՀ

-81-

    Բարեկամութիւն պարսից իշխանութեան հետ.– Մեծամասնա-կաններու երկրորդ յարձակողականը.– Պարտուած թշնամիին փախուստը դէպի Օրտուբադ.- Գենուազ նորէն յաղթական Նըժ-դեհի մէկ զեկուցագիրը Հ.Հ.Զին. Նախարարին.– Բախտորոշ Ատրբէջանի Հ.Հ. դիւանագիտական ներկայացուցիչին թիվ 5 պաշտոնագիրը.– Կոչ Ղափանցիներու.– Ղափանի վերագ-րավումը.– Գնահատական խօսքեր.– Աշոտ Մելիք–Մուսեանի մէկ նամակը.– ՙԱյգ՚ շաբաթաթերթի կարծիքը.– Արեւիքի Հ .Յ.Դաշնակցութեան Կոմիտէի ազդը.– Թաւրիզի Հնչակեան օրգան ՙԶանգ՚– ի դրուատալից տողերը.– Խալիլ փաշայի ձախող արշաւանքը.- Ութը հարիւր բոլշեւիկ գերիներու մէկ հանրագրութիւնը.- Շիւանձորցի հայ կին մը.– Սիսեանի ապստամրութիւնը եւ Պօղոս Տէր-Դաւիթեան.– Ղափան կրկին վտանգի ներքեւ.– Մեծամասնականներու ծրազրուած արշաւանքը:

    Մեծամասնականներ դէպի արեւելք իրենց արշաւանքի ժամանակ ոտք էին նետէր նաեւ պարսկական հողի վրայ: Գրաւուած էր Լենկորանը, Ղազւինը եւ Ռէշտը:
    ԺԱ. բանակի հեծելազօրաց 20–րդ բրէգատայի եւ երկու հրացանաձիգ գունդերու հրամայուած էր անցնիլ Ղարատաղ եւ շարժումներ յառաջացնել Ատրպատականի մէջ:
    Մեծամասնականների դրդուած Պարսից Կառավարութեան դէմ ապստամբած էր Շիրինդիլ Խանը, ու Ամիր Արշադ Խանի դէմ թշնամական գործուղութիւններ էր սկսել:
    Երեւան եկած սահմանային վտանգները կրնային աւելի լայն չափով զարգանալ ու ծաւալիլ, եթէ Սիւնիքը պարտուէր:
    Այս իրողութիւնը հաւասարապէս կ'ըմբռնէին Պարսից Կառավարութիւնն ու ժողովուրդը:
    Վերջին յաղթութիւններէն օր մը վերջ Մութալիմ Սահ-րանկ Խան ցանկութիւն կը յայտնէ տեսակցիլ հրամանատար Նժդեհի հետ: Նժդեհ Կարճեւանի մէջ կ°ընդունի երիտասարդ Խանը, որ կը յայտնէ թէ` ՙԵկած է իր կառավարութեան կողմէ ուրախութիւն յայտնելու վերջին յաղթութիւններու առիթով՚:

-82-

    Օգտուելով առիթէն, Նժդեհ կը խնդրէ, որ Պարսիկ Կառավարութիւնը թոյլատրէ Գենուազի եւ Թաւրիզի միջեւ Կապարգողթի ներկայացուցիչներուն երթեւեկը:
     Առաջարկը կընդունուի, եւ նոյն օրն իսկ Գ.Տ.Մ. որպէս Նժդեհի ներկայացուցիչ` որոշ յանձնարարութիւններով կանցնի Ատրպատական: Հետեւեալ օրը տեսակցութիւն մը տեղի կունենայ նաեւ Խանին եղբօրը հետ, որ թշնամիին Օրտուբադի շարժումներուն նկատմամբ Գենուազը իրազեկ պահել կը խոստանայ:
    Այղ նպատակով նոյն օրերուն Մեղրի կը հասնի Ղարատաղի Մուժանբար գիւղի հայ քահանան` Տէր Մեսրոպը:
    Շնորհիւ այն հանգամանքին, որ ներկայ պարագաներու մէջ Զանգեզուր գերազանց ձառայութիւն մը կը մատուցանէր Պարսկաստանի, հայ եւ պարսիկ յարաբերութիւնները կը մնային աւելի քան բարեկամական եւ Երասխի ուղղութեամբ կռուող հայ ուժերու թիկունքը կը մնար զերծ վտանգէ:

***

    Ալանգեազի ձախող յարձակողականէն վերջ` թշնամի արե– ւելեան ուժերը ժամանակաւորապէս կը քաշուէին Նիւվատի, արեւմտեանզորամասերը` Օրտուբաղ, իսկ հիւսիսային ճակատի վաշտերը` Ղափան:
    Իր առաջին ձախողութիւնը այս ճակատին վրայ` չէր յու– սահատեցուցեր թշնամին:
    Արաքսի ափով դէպի Բարթազ կը շարժէին նոր ուժեր: Նոր գումարտակներ կը հասնէին Շուշիէն. կը ամրանար եւ Օրտուբադը:
    Գենուազի ուժերը կռթնած մարտի իրենց սովորական ձեւերուն վրայ կը մնային դիրքերուն մէջ կռուի պատրաստ:
    Զգալի էր սակայն ռազմանիւթի պակասը: Միւս կողմէ ճակատներու պաշտպանութեամբ զբաղած գիւղացիութիւնը հնա– րաւորութիւն չունէր իր հունձքը քաղելու, պարագայ մը որ վնասէր իր տնտեսութեան, եւ որուն տեղեակ էր

ՄԵԾԱՄԱՍՆԱԿԱՆՆԵՐՈԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ՅԱՐՁԱԿՈՂԱԿԱՆԸ


    Սեպտեմբերի 17–ին Ալանգեազի ուղղութեամբ կը լսուէին

-83-

թշնամիին լեռնային թնդանօթներու ձայները: Շղթայազերծված իր կոր կռիւին մէջ յաղթական դուրս գալու նպատակով արեւելեան ճակատի վրայ (Շիւանաձոր), ան կը պահէր խոր լռութիւն: Կռահելով ռազմական այդ խաղը, հրամանատար Նժդեհ դէպի Շիւանաձոր կը փութացնէր փոխգնդապետ Մ. Օ.-ի անհրաժեշտ հրահանգները, իսկ ինք կանցնէր Կարճեւանի ճակատը:
    Երկրորդ օրը, երեկոյին, կռիւը դեռ կը պահէ իր սաստ-կութիւնը: Արաքսի վրայով պարսիկները կը տեղեկացնեն թէ թշնամի բազմահազար խուժան մը թալանի եւ կողոպուտի նպա-տակով կռուող զօրքին հետ միասին կը շարժուի դէպի Գենուազ:
    Հրամանատար Նժդեհ ըմբռնելով վայրկեանին լրջութիւնը կը փութայ դիրքէ դիրք, կը խրախուսէ, կը քաջալերէ Գենուագի իր քաջարի մարտիկները: ՙԵթէ այս անգամ էլ մեզ չը յաջողւեց ի դերեւ հանել թշնամու ճիգերը, վաղն էլ հայրենիք չենք ունենայ՚, կ°ըսէ զօրքին, որ խորապէս կ''ըմբռնէ այդ խօսքերուն իմաստը:
    Իրենց կարգին Փրկութեան Կոմիտէի անդամներ գիւղերն ինկած` դէպի դիրքերը կ'ուղարկեն վերջին փամփուշտն ու զէնք կրելու կարող ամէն մարդ:
    Գենուազ ըմբռնած վայրկեանին բովանդակ լրջութիւնը` վճռած էր տեղի չտալ երբեք:
    Կ'սկսին կռիւներ արեւելեան ճակատին վրայ եւս, ուր մէկ քանի անգամ ձեռքէ ձեռք կանցնին դիրքերը:
    Սեպտեմբեր 25–ի լուսաբացին Գենուազի հայ մարտիկները գիշերային զօրեղ գրոհով մը կը ջարդեն թշնամի զօրքը, որ բազմաթիւ դիակներ ձգած կը փախի դէպի Օրտու-բադ:
    Թշնամին երկրորդ անգամ պարտուած` կը դիմէր վաղեմի զէնքին - թռուցիկներով եւ պրօպականտով կը ջանար գիւղացիութիւնը հանել իր հրամանատարին դէմ:
    Ինչ որ զէնքին չէր յաջողած ընել` թուղթին յաջողած` էր սակայն:
    Քիւրտիքենդը երկրորդ անգամ ըլլալով կ'անցներ Մեծամասնականներու կողմը, որոնք իրենց երկու գունդերը հոն կեդրոնացնելով կը փորձէին անցնիլ Խուստուպի թիկունքը:
    Մօտ երեսնօրեայ յաղթական կռիւներէ յետոյ Շիւանձորի

-84-

զինուորութեան մէկ մասը դաւադրօրէն իր արեւելեան թաղին մէջ էր մտցուցած թշնամին: Օգտուելով այդ ճակատին վրայ մէջ էր ժամանակաւոր աժան յաջողութենէն, Մեծամասնականներ կը գրաւեն նաեւ Շահբազիւրդ բարձունքը - Գենուազի ռազմագիտական բանալին:
    Հրետանին ուժեղ էր նաեւ արեւմտեան ճակատին վրայ: Րոպէն գերագոյն: Երիտասարդներ իրենց դիրքերուն վրայ են ու մեռնելու պատրաստ: Կիներ եւ երեխաներ դաշտերու եւ արտերու մէջ կը հնձեն:
    Կէս գիշերէն վերջ հայկական բոլոր ճակատներու վրայ մթութեան մէջ կը վառի ուժանակային խաչը: Կատարուած թեւանցեն թշնամին յանկարծակիի եկած սարսափահար կը փախչէր ռազմադաշտէն, նահանջի ճամբուն վրայ լքած հրացաններ, գնդացիրներ, թնդանօթի կազմածներ ու հարիւրաւոր դիակներ:
    Գենուազը անդամ` մը եւս յաղթական էր:
    Հոկաեմբեր 1 հրամանատար Նժդեհը հետեւեալ դրութիւնը կը ղրկէր Երեւան.

Հ.Հ.ԶԻՆՒՈՐԱԿԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐԻՆ

    Գենուազում կռիւները շարունակւում են: Թշնամին սեղմում է մեզ երկու կողմց` Շիւանաձորի ել Օրտուբադի: Կասկածից դուրս է, որ Ատրբէջանը որոշել է կապւիլ Նախիջեւանի հետ, վերացնելով մէջտեղից Գենուազը:
    Թշնամին իւր ուժերը սկզբում կենտրոնացրած էր Շիւանաձորր ճակատում. այժմ, չթուլացնելով Շիւանաձորի գործողութիւնները, կրկնակի յամառութեամբ նա գործում է Օրտուբադից: Մեծամասնականներուն մեծապէս աջակցում են ու անմիջական մասնակցութիւն ցույց տալիս տեղական թուրք մասսաները եւ տաճկական զորքերը - վերջինս Օրտուբադի ճակատում: Մենք թնդանօթներ չունենք: Թշնամու կողմից գործում են 4 թնդանօթ եւ մեծ քանակութեամբ զնդացիրներ:
    Գենուազի մի բուռ հայութիւնը հերոսութեան աննախընթաց օրինակներ է ցոյց տալիս: Յաջողութիւնը մինչեւ օրս մեր կողմն է: Թշնամին տւել է մեծ կորուստներ. վերցրել ենք գերիներ եւ աւար: Րոպէ առ րոպէ` սպասելով ձեզանից

-85-

որոշ հրահանգներ, ցուցմունքներ մեր անելիքի մասին, ժամանակավորապէս առաջնորդում ենք հետեւեալ երկու սկըզբունքներով.
    1.- Արաքսի ափը (Շիւանաձոր– Մեղրի– Կարճեւան, որոնցից վերջինը գտնւում է Նախիջեւանի գաւառում ) ոչ մի գնով չը զիջել թշնամուն, որովհետեւ դա միակ ճանապարհն է, որով նա կարող է եւ կամենում է ուժ մատակարարել Նախիջեւանին, նախ` կանգնեօնելու հայկական առաջախաղացման վտանգը, ապա յետ շպրտելով հայկական զորքերը մինչեւ հին դեմարկացիօն զիծը, միանգամ ընդ միշտ միանալ Քեմալ փաշայի զօրքերին:
     2.– Ժողովրդի ֆիզիկական ինքնապաշտպանութիւնը վերահաս կոտորածների հանդէպ:
     Օրտուբադի ճակատում այսօր, թշնամին, չտեսնւած եռանդ է գործադրում պատռելու մեր շղթան: Ռմբակոծում են բոլոր դիրքերը: Ալանգեազի վրայ նկատւում են թշնամու նորանոր ուժերի կուտակումներ: Բարձունքները գտնւում են նրա ձեռքին: Մեր տղաները փամփուշտ, փամփուշտ եւ փամփուշտ են խնդրում: Արագացրէք օգնութիւնը:

Հրամանատար` ՆԺԴԵՀ
Կարճեւան, 1 Հոկտեմբեր, 1920

ԲԱԽՏՈՐՈՇ ԳԻՇԵՐ


    Գենուազի կռիւներու քառասներորդ գիշերը սուրհանդակը հետեւեալ գրութիւնը կը բերէր հրամանատար Նժդեհին.

ՍԻՐԵԼԻ ՆԺԴԵՀ


    Հայաստանը ի վիճակի չէ Ձեզ ներկայումս րէալ օժանդա-կութիւն ցոյց տալ: Դուք, ինչպէս մինչ այժմ, այնպէս եւ հիմա պիտի մեն-մենակ շարունակէք Ձեր հերոսական գոյամարտը: Միայն գիտցէք, որ մեր եւ ամբողջ հայ ժողովրդի համակրանքը դէպի Ձեզ է:

Ե.ՄԻՐԱՔԵԱՆ
Ջուլ. 11 Հոկտեմբեր, 1920


-86-


    Գենուազ թէեւ յաղթական, բայց յոգնած էր: Երեսի վրայ կը մնային դաշտային աշխատութիւններն ու այզեկութքը: Միւս կողմէ թշնամի յարձակողական նոր շարժումները կը նշմարուէին ճակատներու դէմ:     Հ.Հանրապետութեան Ատրբէջանի դիւանազիտական ներկայացուցիչը իր 7 Հոկտեմբեր, 1920, թիւ 5 պաշտօնագրով հետեւեալը կը գրէր իր կառավարութեան, Ջիբրայիլի ուղոութեամբ` Խորհրդային Ատրբէջանի այդ մութ ձեռնարկներուն նկատմամբ:
Հ.Հ.ԱՐՏ. ԳՈՐԾՈՑ ՆԱԽԱՐԱՐԻՆ

    ՙԱյսօր ամենահաւաստի աղբիւրներից տեղեկացանք, որ Ատրբէջանի Սովետական իշխանութիւնը 70-ի չափ ինժեներներ, տեխնիքներ է ուղարկել դէպի Ջիբրայիլ, որպէս զի փութով այդ տեղից սայլի ճանապարհ կառուցանեն դէպի Զանգեզուրի զաւառի մսերը: Ենթադրւում է ճանապարհը անցկացնել Ջիբրայիլից դէպի Զանգեզուրի գաւառի Թումալու– -Խօջահան եւ Խանլըղ գիւղերը Խանլըղից ենթադրվում է մի ճանապարհ տանիլ դէպի Գորիս եւ ապա Ղափան, իսկ միւսը` Գորիսից դէպի Հաջիսամլու: Գնացողներին տրամադրել են խոշոր զումարներ, որպէս զի աշխատանքները աբագօրէն առաջանան եւ հնարավորութիւն ստեղծեն դէպի Զանգեզուրի լեռնային մասերը արտելերիա փոխադրելու եւ կանոնաւոր երթեւեկութեան համար սայլի, կառքի ճանապարհ ունենան այդ գաւառում:
    Հարկ եմ համարում այս մասին յայտնել Ձեզ ի գիտութիւնե:՚
Մ .ՅԱՐՈՒԹԻՒՆԵԱՆ

Անհրաժեշտ էր կռուի ծանրութիւնը Ղափան փոխադրել: Ղափան Մեծամասնականներու տիրապետութենէն գոհ մնալու
-------------------
    *Ե.Միրաքեան Նժդեհի հետ յատկապէս կապակցութիւն հաստատելու համար ուղարկուած էր Դարալագեազ, Հ.Հ. Կառավարութաեան կողմն է:

-87-

ոչինչ ունեցած էր` ընհակառակը: Այդ իրողութիւնը խորա-պէս կը գիտակցէր Նժդեհ, որ խորհրդային այդ շրջանը ըմբոստացնելու եւ կռիւը այդ ճակատին վրայ փոխադրելու համար 1920 Հոկտեմբեր 5-ին ղափանցիներուն կ'ուղղէ հետեւեալ կոչը.
ՂԱՓԱՆ

    Դու ինձ լքեցիր, մենակ թողեցիր: Սակայն իմ պատերազմական բախտը, իմ Աստուածը մնաց ինձ հետ եւ ես ամբողջ ամիս է, ինչ աննախընթաց յաջողութեամբ ջարդում եմ թշնամուն հերոսական Գենուազի ռազմաճակատներում:
    Չգիտեմ, Ղափան, դու հաշտւե±լ ես քո դրութեան հետ թէ ոչ, բայց հայ ժողովուրդը ցաւում է, անասելիօրէն ցաւում եւ ափսոսում, որ դու միամտօրէն վիզդ թշնամու ծանր լծի տակ պարզեցիր եւ ծով փառքդ, փառքի մէջ կորած անունդ աշխարհի չորս քամիներին տւիր: Այն օրէն, քո անկման այն սեւ օրէն, Ղափան, քուն ու դադար կորցրած, սար ու քար ընկած մի քանի հարիւր ինձ հավատարիմ մնացած գենուազցիներով կուրծք եմ տալիս թշնամու գերադաս ուժերին ու քո կորցրած փառքի փոխարկն նորն ստեղծում քո երկրի, քո անունի համար:
    Ղափան, զղջում ես արարքիդ համար: Ի±նչ եղաւ Ատրբէջանին ծախւած մի խումբ հայերի` ձեզ խօստացած արքայութիւնը:
    Խեղճ ժողովուրդ, ասում են, արդեն զինաթափել, գլխատել, տնտեսապէս քայքայել են քեզ:
    Ահ, դեռ ինչ ես տեսել: Սեւ օրերդ դեռ չեն հասել, բայց գալիս են եւ շուտով կը հասնեն թաթար զորքերի հետ:
    Ոտքի, խաբւած ժողովուրդ, ոտքի ել, փրկութիւնդ մօտ է:
    Ոտքի, զէնքը ձեռքիդ, կազմ ու պատրաստ ինձ սպասիր Խուստուպից:
1920, Հոկտեմբեր 5 Հրամանատար` ՆԺԴԵՀ
Խուստուպեան լեռնեք
    Ապա մշակուած մարտադրին համաձայն իր հետ վերցուած եօթը ձիաւորներ Հոկտեմբեր 9-ի կէս գիշերին Նժդեհ կը

-88-

շարժի դէպի Խուստուպի կատարը: Հոն պիտի կեդրոնանային Գենուազի արեւելեան եւ արեւմտեան ճակատներէն ինչպէս եւ հերոսական Շիշկերտէ* հետեւակներ, ընդամէնը երեք հարիւր հոգի:
    Որոշեալ ժամուն սպասուած ուժերը չեն հասնիր` որովհետեւ թշնամին երեւցեր է կրկին Շիւանաձորի ճակատին վրայ:
    Ալն իրողութիւնը սակայն, որ Ղափան առանձին բաւական էր թօթափելու իր լուծը, եթէ կամենար, անգամ մը եւս խեւայեղ յանդգնութիւններու կառաջնորդէ Կապարգողթի հրամանատարը:
    Կէս գեշերը արդէն անցեր է. եօթը ձիաւորներ խաւարին մէջէն կ°իջնեն դէպի Ղափան, ամէն կողմ կը տիրէ մեռելային լռութիւն: Ժամանակ վերջ Ղափանի առաջին գիւղերէն կը լսուի շուներու հաչիւնը. ձիաւորները մօտ են Սեւաքար գիւղին: Համաձայն նախապես եղած կարգադրութեան հոն պիտի սպասեն ղափանցի երկու զինուորներ` հրամանատարն ու իր ուղեկիցները դէպի Գիւտ-Կումի ձորը առաջնորդելու համար:
     Տրուած նշանի մը վրայ`
    - Ո±վ է ան, - ձայն կու տայ մէկը մութին մէջէն:
    -Յիշիր Գեղուաձորը,– կը պատասխանեն ձիաւորները:
    Նոյն վայրկեանին ժայռի մը տակէն դուրս կը ցատքէն երկու զինուած քաջեր եւ հրամանատարն ու իր խումբը կառաջնորդեն առաջ:
    Կէս ժամ վերջ արդէն հաւաքուած են 50–ի չափ զինւած ու անզէն երիտասարդներ: Վաշտապետ Գ-ի տուած համառօտ զեկուցագրին վրայ հրամանատար Նժդեհ կը գծէ իր յանդուգն ծրագիրը:
    Ապստամբները երեք խմբակի բաժնուած կը շարժուին դէպի Գիւտ-Կում: Ոտքի վրայ է գիւղացիութիւնը ուրախ, բայց անհանգիստ: Քանի վայրկեան վերջ երկու խմբակները կը գրաւեն տեղական դպրոցը, ուր կը քնանար կարմիր զօրքը` առանց գիշերային պահակ նշանակելու: Երրորդ խմբակը հրացանները կրակելու պատրաստ` շէնքէն ներս կը մտնէ:
---------------
    *Շիշկերտ միակ գիւղը եղաւ Ղափանի շրջանին մէջ, որ մինչեւ վերջ մնաց զէնքը ձեռքին եւ չենթարկուեցաւ Մեծամասնական դրօշին:

-89-

    - Ոտքի, -կ'աղաղակէ Ղափանի կտրիճներէն մէկը: Գիշերային լռութեան մէջ թշնամին յանկարնակիի եկած կը փորձէ զէնքի դիմել, բայց ի զուր:
    ՙՄեր կռիւը ձեր դէմ չէ, կը թնդայ հրամանատար Նժդեհ ձայնը, այլ ձեր Բագուի հրամանատարութեան դէմ: Նա չուզեց հասկանալ քայքայւած ժողովրդի լեզուն եւ դրա համար այժմ անպատեհութիւնն ունի զգալու մեր սրի լեզուն: Ձեր զէնքերից եւ ոազմամթերքներից զատ մեզ պէտք չէ ոչինչ: Անարիւն պիտի զինաթափեմ ձեր բոլոր զորամասերըե:՚
    Արդարեւ դեռ լոյսը չբացուած պայթուցիկ տակառներու բարձրացուցածխուլ ժխորէն եւ հրացաններու ուժեղ համա-զարկի ահաւոր բոմբիւններէն շշմած` հանքերու քնաթաթախ Կարմիր զօրքը դուրս կը ցատքեր իր զօրանոցէն ու զգալով, որ փրկութիւնը անձնատւութեան մէջ է, կը յանձնէր իր զէնքը:
    Դիմադրել կը փորձէ հարիւրեակ մը միայն, որ կորուստներով տեղի կու տայ:
    Հոկտեմբեր 10–ի առաւօտուն վերագրաւուած էր ամբողջ Ղափանը: Այդ օրը Ղափանի ուժերը կը զինաթափէին մեծամաս-նական 251–252 հրացանաձիգ եւ Կովկասեան երկրորդ գունդը, որմէ 400 հոգի միայն Հանքերու շրջանը կը գտնուէր: Կը գրաւէին 20-է աւելի գնդացիր, 200 ձի, երկանիւ շատ մը կառքեր, արշաւանքային խոհանոցներ, թշնամի ամբողջ արխիւը եւ պատերազմական աւար:
    Այսպէս, առանց որեւէ զոհ տալու, Ղափան կը թօթափէր մեծամասնական լուծը իր իսկ սեփական ուժերով:
    1920 Հոկտեմբեր 17-ին Ղարաբաղ-Զանգեզուրի հայութեան իր ուղղած կոչով` Ղափանի վերջին հերոսական կռիւներու առթիւ հետեւեալ տողերը կը հրատարակէր Երեւան Բանւորա-Գիւզացիական Կոմիտէն.
ՀՊԱՐՏ ՂԱՓԱՆ

    Փառք թեզ, որովհետեւ կարողացար քո հերոս հրամանատար Նժդեհի շուրջը համախմբւել եւ գլուխ չծռել թշնամու առաջ:
    Դու ցոյց տւիր քո տղամարդութիւնը, քո հպարտ հոգին,

-90-

քո սէրը դէպի անկախութիւնն ու ազատութիւնը:
    Կաց միշտ կանգուն:
    Մի ընկճւիր:*
    Ղափան-Նախիջեւան-Ղարաբաղ-Զանգեզուրի
    Բանւորա-Գիւղացիական ԿՈՄԻՏԷ
    1920 Հոկտեմբեր 16 նամակով Թաւրիզէն, ուր Կապարգողթի վերաբերեալ կարեւոր առաքելութեամբ մեկնած էր Աշոտ Մելիք-Մուսեանը, կը գրէր հետեւեալը Գենուազի եւ Ղափանի վերջին յաղթութեան առթիւ.
    ՙԳենուազի եւ Ղափանի դէպքերը քաղաքական լուրջ նշանակութիւն են ստանում. պետութիւնների ներկայացուցիչները, իսկ մասնաւորապէս Ամիր Արշատը (որը միշտ բարեացակամ է եղել դէպի մեզ) առանձին հետաքրքրութեամբ են լսում կատարւած դէպքերու մասինե՚:
    Խօսելով Ղափան–Գենուազի յաղթութիւններու մասին, Թաւրիզի ՙԱյգ՚ աշխատաւորական շաբաթաթերթը հետեւեալ խանդավառ տողերը կը գրէր.
    ՙԱպստամբ Ղափանն ու Գենուազը խլեցին Հայաստանից, իրեն իսկ - Հայաստանի համար յաղթութեան դափնեայ պսակները, ծիծաղում է Զանգեզուրը, բայց չեն վերջացրել նրա ցաւերի շարանը, շուտով իւր ժողովրդի կենսունակութեան շնորհիւ կը դարմանեն եւ այդ... Փառք եւ պարծանք Զանգեզուրի հերոսներին, պատիւ ու յարգանք Հ .3 Դաշնակցութեան ծնունդ Նժդեհին, հայ անվեհեր կտրիճ զինւորներին, որոնք փարած զէնքին, հայ ազատագրութեան գոյամարտն են մղում ձիւնապատ, բարձունքներում, սոված ու տկլոր՚:**
    Արեւիքի Հ.Յ.Դաշնակցութեան Կոմիտէն նոյնպէս ցնծութեամբ կողջունէր Ղափանի վերագրաւումը.
------------------
    *ՙԱյգ՚ շաբաթաթերթ, 39 թիւ, 17 Հոկտ. 1920, Թաւրիզ:
    **ՙԱյգ՚ աշխատաւորական շաբաթաթերթ, թիւ 41, 1920, 28, Հոկտ. 28, Թաւրիզ:

-91-

ԱՐԵԻԻՔԻ ԵՒ ՂԱՓԱՆԻ ՅԱՂԹԱՆԱԿԻ ԱԶԴԸ

    Չքնաղ Արեւիքի սէգ ու հպարտ Սոյուզների, Ալանգեազէ եւ Խորհատի բարձունքներից աւետում ենք Ձեզ այն մեծ ու փառաւոր յաղթութիւնների աւետաբեր լուրը, որպիսին տարաւ մեր պաշտելի Հրամանատարն, Արեւիքի ժողովուրդը:
    Հպարտ Ղափանի Սիւնեաց աշխարհի էն շուրջպար լեռների երկնամբարձ գազաթներից, Դաւիթ Բէգի հոգեշունչ վայրերից բախտ ենք ունենում հաղորդելու Ղափանի լեգենդար վերագրաւումը, թշնամու խայտառակ պարտութիւնը:
    Թող հպարտանայ մեր Կուսակցութիւնը, թող ժպիտը փայլի նորա շուրջն բոլորած շիտակ ու անկեղծ կուսակցականների դէմքերին, որ իւր շարքերում ունի ՆԺԴԵՀ, որ իւր ծոցում սնւել, մեծացել է Գեղուաձորի աժդահա փաշան, Չաւընդուրի փատիշահը, Բալկան Դարասիի իգիթը, Կապարգողթի (Ղափան–– Գենուազ-Գողթանի) սիրելի հրամանատարը: Թող հրճւին մեր բոլոր ընկերները, ցնծան նրանց սրտերը, վառւեն հայրենասիրական զգացումները եւ տօնական հանդիսաւորութեամբ աւետեն, ողջունեն միմեանց` մեծ հերոսի, մեծ յաղթանակը:
    Թող վեր, շատ բարձր ծածանի, փողփողայ Դաշնակցութեան դրօշակը, թող վեհ հպարտութեամբ, ընկերասիրական քաղցր զզացումներով լցւեն բոլոր ընկերների սրտերն ու մի բերան, մի հողի, մի սիրտ գոռան.
    Կեցցէ Դաշնակցութիւնը.
    Կեցցէ Նժդեհը.
    Կեցցեն Արեւիքի հերոս զաւակները. Կեցցէ Ղափանը.
Հ.Յ.Դաշնակցութեան Արեւիքի ԿՈՄԻՏԷ

    Արեւիք, 16 Հոկտեմբեր, 1920

    Խօսելով Զանգեզուրի վերջին յաղթական կռիւներու մասին, Հնչակեան Կուսակցութեան Թաւրիզի խմբակի օրգան Զանգ թերթը կը գրէ.
    ՙՊատմական Սիւնիքը - Զանգեզուրը - դարձեալ կոր ի գլուխ ջարդել է 4000 թաթար թալանիչների, որ ծածկւած բոլշեւիկ անւան տակ` ուզել էին խուժել հայ առիւծների

-92-

բոյնը եւ աւերակ դարձնել մեր սէգ Զանգեզուրը՚:*

* * *

    Խալիլ փաշա Էնվէրի եւ Իբրահիմ Թալիի հետ Բագու Մահմետական աշխարhը Մեծամասնականներու Համագումարին մէջ ներկայացնելու իր միսիան նոր վերջացուցած` Հոկտեմբեր 10-ին, Ղափանի վերագրաւման օրն իսկ, Օրտուբադի կողմէն` դէպի Կարճեւան, դէպի Կաքաւաբերդ նոր արշաւանք մը կսկըսէր Կապարգողթի դէմ:
    Գենուազի Փրկութեան Կոմիտէն անտեղեակ Նժդեհի վերջին յաղթանակին, Հոկտեմբեր 11-ին կը փութար հաղորդել անոր Գենուազի սպառնացող նոր վտանգը, խնդրելով նոյն ատեն ժամանակաւորապէս յետաձգել Ղափանի ապստամբութիւնը:
    Նժդեհ իր հետ կը վերցնէ երեք մեծամասնական, որոնք պարսկական ափով Մեծամասնականներու ԺԱ. բանակի հրամանատարութեան եւ Անդրկովկասեան ռազմաճակատի զինուորական կոմիսարին կը տանին Ղափանի մէջ գերի ինկած կարմիր զօրքերու մէկ հանրագրութիւնը, հետեւեալ բովանդակութեամբ.
    ՙԶանգեզուրում տեղի ունեցող հայ– բոլշեւիկեան կռիւների գլխավոր պատճառներն են, Ա.– Զանգեզուրը Կարմիր Բանակի բարձր հրամանատարութեան կողմից Խորհրդային Ատրբէջանի անբաժան մասը յայտարարելը. Բ.- տաճկական փաշա-ների եւ զօրամասերի ներկայութիւնը Կարմիր Բանակի շարքերում: Սուտ են այն լուրերը, թէ Նժդեհի մօտ անգլիական սպաներ կան: Սրա բանակը զինւած է գիւղացիներէ, որն ուզում է ազատ ապրել իր լեռների վրայ: Նժդեհը յեղափոխական է եւ ոչ ցարական գեներալ, եւ մեզ հետ շատ լաւ է վարւումե՚:
(800–ի մօտ ստորագրութիւններ)

    Հոկտեմբեր 12–ին Մեղրիի Փրկութեան Կոմիտէն Ալանգեազի ճակատէն Խալիլ փաշայի արշաւանքին նկատմամբ իր ստացած հաղորդագրութեան վրայ, կը հրամայէ նոյն ճակատի պետին. «Վարւէք այնպէս, ինչպէս նման դէպքում, հրամայում է վարւել հրամանատարը: Նա կը հասնի շուտովե -
-------------------
    * Արտատպուած «Այգե շաբ. 1920 Հոկտ. 24 թիւ, 40-են:

-93-

այսինքն գիշերանց անցնիլ թշնամու թիկունքը: Հրամանը կը կատարուէր նոյն իրիկունն իսկ, եւ թշնամին ջախջախիչ պարտութեան մը մատնուած` կը լքէր կռուի գիծերը:
    Իսկ արեւելեան ճակատին վրայ, Հոկտեմբեր 11-ի երեկոյեան թշնամին մեծ ուժերով կը թափի Շիւանաձորի արեւելեան թաղը:
    Թշնամի հեծեալ ջոկատ մը Շահրազիւրդի ուղղութեամբ թեւանց կատարել կը փորձէ:
    Թշնամի շարժումները նկատող շիւանաձորցի հայ կին մը բարձրանալով իր տան կտուրին վրայ կսկսի պոռալ հայ զօրքերուն. ՙԿռւեցէք, տղերք ջան, ահա գալիս է, ահա եկաւ ահա հասաւ հրամանատարըե՚:
    Խրախուսուած, հայ զօրքերը թշնամի հեծեալ ջոկատ մը Ղափանէն գալիք Նժդեհի զինուորները կարծելով կը կռւին աւելի մեծ խանդավառութեամբ, ու նորանոր գրոհներուվ հակառակորդը կը քշեն գիւղէն դուրս` ու կը Արաքսի ափերուն վրայ:


***

    Ղափանի եւ Գենուազի յաղթանակներու լուրը անհուն ուրախութեամբ կը համակէր նաեւ սիսեանցիները: ՙՍիսեանը եւս իր հայեացքը կը դարձնէ դէպի Ղափանի հերոսը, կապ հաստատելով անոր հետ, կսպասէ ապստամբութեան ու կռուի՚:*
    Սիսեանի ժողովրդային ապստամբութեան գործին մէջ աչքառու դեր կը խաղայ ղափանցի անձնուրաց տեղակալ Պօղոս Տէր-Դաւիթեանը, որ Հոկտեմբեր 5-ին Ջուլիի մէջ իր շուրջը համախմբած կարգ մը զէնքի ընկերներ` կորոշեն կապ հաստատել հրամանատար Նժդեհի, Սիսեանի եւ Զանգեզուրի բնակչութեան հետ եւ բարձրացնել ապստամբութեան դրօշակը: ՙԴէպքերը կարագացնեն այդ ապստամբութիւնն եւս, որովհետեւ սիսեանցիք իրազեկ էին, որ Գորիսի ռեւկոմի կարգադրութեամբ շուտով պատանդներ պիտի վերցնէին Սիսեանի գիւղերէն, պիտի սկսէին նոր բռնագրաւումներ, զինակոչի ենթարկելով ամբողջ երիտասարդութիւնը: Այդ տեղեկութիւն-
--------------
    * Արնոտ Գիրք, էջ 41:

-94-

ները ստանալէ վերջ, Պօղոս Տէր-Դաւիթեանը քանի մը վստահելհ անձեր թռուցիկներով կը ղրկէ Սիսեանի գիւղերը ժողովուրդի տրամադրութեան մօտէն ծանոթանալու եւ զինուորութիւնը կազմակերպելու նպատակով: Տեղեկութիւն ստանալով, որ հրամանատար Նժդեհի առաջնորդութեամբ Ղափանն ազատագրւած եւ թէ Սիսեանի զինուորութիւնը կազմ ու պատրաստ է, Տէր-Դաւիթեանն Հոկտեմբեր 12-ին 200 զինուորի հետ կանցնի Սիսեանի գիւղերը, ուր իրեն կը միանայ տեղական ամբողջ զինուորութիւնը: Կսկսի ապստամբութիւնը: Ամենուրեք, ուր բոլշեւիկեան զինուորներ կամ յեղափոխական կոմիտէներ կային, կամ կը ձերբակալուին կամ խուճապի մատնուած կը փախչին Գորիս: Մինչեւ Հոկտեմբեր 14-ը կը մաքրուի ամրողջ Սիսեանը՚: *

Հոկտեմբեր 13–ին Տէր-Դաւիթեան կը հաղորդէր Նժդեհին.

ՂԱՓԱՆԻ ԶԻՆՒԱԾ ՈՒԺԵՐԻ ՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐ ԳՆԴԱՊԵՏ ՆԺԴԵՀԻՆ

    Ամսիս 11-ին ժամը 6-ին ես իմ զօրախմբով մեկնեցի Ջուլից Ղալաչաղ գիւղը նպատակ ունենալով գրաւելու Մեծամասնականների կողմից թողած գիւղերը համաձայն Սիսեանի ժողովողի ցանկութեան: Շրջակայ գիւղերը ուղարկուած մարդիկ հաղորդեցին, որ գիւղացիութիւնը գրգռւած է Մեծամասնականներու դէմ եւ սպասում է ընդհանուր ապստամբութեան ազդանշանին:
    Ղալաչաղ, Մազրա, Կարակլիս, Բելեակ արդեն գրաուած է իմ զորքերով: Մնացած գիւղերը բացի Անգեղակոթից եւ Բազարչայից տրամադրել են ինձ իրենց զինւած ուժերը:
    Մեծամասնականները քաշել են իրենց մասերը դէպի Գորիս: Բազարչայում եւ Անգեղակոթում ունեն ընդամէնը ոչ աւել քան երեք տասնեակ ձիաւորներ: Ես խուսափում եմ առ այժմ ընդհարւելու նրանց հետ: Անգեղակոթը գրաւելուց յետոյ պիտի բռնեմ Ուչթափալարն եւ այդպիսով կատարած կը լինեմ իմ մօտակայ նպատակը, այն է` բարձրացնել ապստամբութիւն եւ պաշտպանել այդ ապսաամբութիւնը:
----------------
    * Արնոտ Գիրք, էջ 42:

-95-

    Մազրայի ռեւկոմը Աղալոյի գլխաւորութեամբ բռնւած է գիւղացիների ձեռքով: Գիւղացիք ռումբ են նետել ռեւկոմի ժողովատեղը:
    Հաղորդեցէք Ձեր դրութեան մասին:
Տեղակալ` ՏԷՐ-ԴԱՒԻԹԵԱՆ

Մազրա, 1920, Հոկտեմբեր 13

    Իր վերջին պարտութիւններէն ետք` թշնամին կը պատրաստուէր աւելի մեծ ուժերով եւ աւելի ծրագրուած մեթոտով սկսելու իր յարձակումները: Մեծամասնականների ուժերը կարմիր Ատրբէջանի ախորժակին լաւագոյն կերպով ծառայելու նկատումով անգամ մը եւս դէպի Զանգեզուր, դէպի Հայկական Լեռնաշխարհ կը նետէին իրենց բանակները, կռուելու համար երեւակայական թշնամիներու եւ նոյնքան երեւակայական «հայ բանտաներուե դէմ, որոնք գոյութիւն ունեցած ըլլան երբեք այդ բարձունքներուն վրայ, յորմէհետէ մանաւանդ, երբ քաղաքակրթութեան յառաջապահի անունին ներքեւ մութ ուժեր կիսաքաղց եւ աւերակ վիճակի մը մատնած էին այդ երկիրը:
    Սեւ ամպեր վերստին կը կախուէին արեւելեան սահմաններուն վրայ: ՙՆորից խնդրում եմ, աղաչում, հասէ°ք, հասէք: Այսօր մեծ կռիւ կար: Տղաներին իսկոյն ուղարկեցի, դեռ լուր չունիմ՚,- կը գրէր 16 Հոկտեմբերին Սամսոն-Բէգ, հրամանատար Նժդեհին:
    Նժդեհ դեռ Խուստուպի կատարը չհասած` երկրորդ սուրհանդակ մը կը տանէր իրեն կացութեան մասին լուրեր. ՙՂափանում գրութիւնը շատ լուրջ է: Խոտանանից մինչեւ Զէյվա ամբողջ տարածութեան վրայ թշնամին կանգնած է: Անհամբեր սպասում ենք Ձեր գալստեան՚:
    Հանքեր, 27 Հոկտեմբեր
    Մեծամասնականներ Կապարգողթը ընկճելու նպատակով շարժման մէջ էին դրած իրենց 28-րդ հետեւակ զօրաբաժինը, Խորհրդային Ատրբէջանի երկու հետեւակ բրիգատաները, մեծամասնական ամբողջ գումարտակ մը, Հաքեարի ու Խանլըղի շրջանին թաթարները, Գենուազի ճակատին վրայ պարտուած


-96-

20-րդ հեծեալ բրիգատան եւ Կովկասեան երկու հետեւակ գունդեր: Այսպէս, մինչեւ իր ատամները զինուած կարմիր բանակը անգամ մը եւս կը մօտենար Սիւնիքի սէգ լեռներուն, անոր բնակիչներու հպարտութիւնն ու անկախ ապրելու անկորչելի իրաւունքը խորտակելու յամառ որոշումով:

-97-


Back                Main               Forward