Ը. ՄԵԾ ԿՌԻՒՆԵՐՈՒ ՇՐՋԱՆ.


    Նեստորովսկիի ռազմական զաղտնի հրամանները.– Մեծամասնական 84– րդ բրիզատայի անձնատրութիւնը.– Բագուի ՙԿրասնիյ Աւանկարտ՚-ի յորջորջումը.– Աղաղակ մը Եայջիէն.– Կարմիր զօրքին պարտութիւնը Անգեղակոթի վրայ.-Տեղակալ Տէր—Դաւիթեանի յաղթանակը Մալտաշի մէջ.- Կուրոչկինի հեծելազօրքը Զանզեզուրի մէջ.– Պարտութիւն եւ նահանջ դէպի Գորիս.– Տաճկական զորագունդի մը բարբարոսութիւները.- Տեղակալ Տէր—Դաւիթեանի մահը.– Վերջնագիր Գորիսի Մեծամասնական իշխանութեան.– Գորիսի գրաւումը.– Բողոք Գորիսի հայ կանանց կողմէ.- Ա.Մելիք–Մուսեանի յիշատակագիրը Հ.Հ.Կառավարության, Կարմիր հբամանատարութեան եւ Նժդեհի գրութիւնները.– 1920 Դեկտեմբեր 2-ի պատմական դէպքը Երեւանի մէջ.- Կոչ սիսեանցիներու.-Դրօի եւ Աւիսի կոչը Զանգեզուրի գիւղացիութեան:

    Խորհրդային ուժերու 28–րդ զօրաբաժնի պետ Նեստորովսկին իր այս նոր արշաւանքին առիթով կը մշակէր կարգ մը մարտագրեր, որ կռիւներու ընթացքին կ'անցնէին հայ հրամանատարութեան ձեռքը:
    Շուշիի կարմիր զօրքերու պետը կը հրամայէր իր այդ մարտագրերով, ըլլալ անողոք ամէն կարգի հակամեծամասնա կան շարժումի դէմ, ի հարկին արտօնելով նոյն իսկ հիմնահատակ կործանել բոլոր այն գիւղերը` որոնց բնակչութիւնը ամենաթեթեւ դիմադրութիւն մը կը փորձէ°ր: Նեստորովսկի Հոկտեմբեր 14-ին կը հրամայէր իր զօրամասերուն.*
Գաղտնի Ռազմ.Գործ.

ՀՐԱՄԱՆ
ԺԱ. ԿԱՐՄԻՐ ԲԱՆԱԿԻ 28-ՐԴ ՀՐԱՑԱՆԱՁԻԳ ԴԻՒԻԶԻԱՅԻ ԶՕՐԱՄԱՍԻՆ

    Գրեթէ ամբողջ Զանգեզուրը բռնկած է ապստամբութեամբ:

----------------

    * Այդ հրամաններուն կարեւոր մէկ մասը հրատարակուծ է ՙԱրնոտ Գիրք՚ –ի մէջ, Գորիս, 1921-ին:

-98-

    Ապստամբած հայերը գրաւած են Անգեղակոթ-Ղարաքիլիսէն, ամբողջ Ղափանի շրջանի եւ Օխչի չայի ու Մեղրի չայի աւազանները: Նիւվադի գիւղի շրջանը գործող 252–րդ հրաց. եւ Կովկասեան 2-րդ գունդի միջեւ կապը խզուած է:
    Ղափանի աննշան զօրամասը շրջապատուած է, իր վիճակը անհայտ է: 251-րդ հրաց. գունդը կը կռեւի թշնամիին հետ Տանձավերէն 4 վերստ դէպի հարաւ գտնուող Ինջաբէլլի բար ձունքներուն վրայ:
    20–րդ դիւիզիայի Կովկասեան բրիգատային հրամայւած է Արաքսի ափով առաջ անցնիլ եւ Հոկեմբեր 16-ին գտնուիլ Նիւվադիի շրջանը, ուր ենթարկելով 252–րդ հրացանաձիգ եւ Կովկասեան 2 գունդերը, վճռականութեամբ եւ դաժանութեամբ ջարդել Նժդեհի աւազակախումբերը:
    Այդ գործողութենէն յետոյ հարուածելով Ղափանի շրջանը` վերջ տալ ապստամբութեան: Մեր դիւիզիային հրամայուած է պատրաստել հարուածող բռունցք եւ ուժեղ թափով ջնջել ապստամբութիւնը, կենդանի չձգելով ոչ մէկ աւազակի, կանգ չառնելով ամբողջ գիւղերը աւերի ենթարկելու առաջ:

ԿԸ ՀՐԱՄԱՅԵՄ
83-րդ Բրիգատայի հրամանատար Ընկ. ԼԻՏՎԻՆԵՆԿՈՅՒՆ

     247-րդ գունդ եւ 248–249–րդ հրաց. միացեալ գունդ. 248 եւ 249–րդ հրաց. գունդերու հագուստ ունեցող բոլոր զինուորներէն կազմել միացեալ գունդ եւ 247–րդ հրացանաձիգ գունդի հետ միացնելով պատրաստել հարուածող բռունցք եւ Հոկտեմբեր 15 ժամը 16-ին կեդրոնացնելով Տեղ գիւղը` Հոկտեմբեր 16-ի լուսաբացին վճռական յարձակումի անցնելով Ջէյվայի, Արծուենիկի եւ Բարաքաթումի վրայ օղակել Ղափանի շրջանը արեւելեան կողմէն ու ճնշելով` դաժանութեամբ վարուիլ ապստամբներու հետ, ոչ մէկ աւազակի կենդանի չձգելով:
    Դէպի աջ կապ պահպանել 84-րգ բրիգատայի, իսկ Ղափանը գրաւելէն յետոյ, կապուիլ նաեւ 20–րդ հրաց. դիւիզիայի Կովկասեան բրիգատայի հետ:
    Թիկունքը ապահովելու համար վերցնել Տեղ գիւղի կուլակներէն 100 պատանդ եւ Կարմիր զօրքի թիկունքէն մինջեւ

-99-

իսկ գնդակ մը արձակելու պահուն` բոլորը գնդակահարել: Ստանալ 84-րդ բրիգատայի հրամանատարեն դասակ մը հեծեալ լեռնային հրետանի, եւ եթէ հնարավոր չըլլայ յաբձակումի ատեն օգտագործել, այն ժամանակ զետեղել Տեղի դիմացը գիրքերուն վքայ գիւղը ռմբակոծելու, եթէ պէտք զգացուի:

ԿԸ ՀՐԱՄԱՅԵՄ

    83-րդ եւ 84-րդ բրիգատաներու հրամանատարներուն խուսափիլ ամէն տեսակ մարդասիրական միջոցներէ եւ դաժան ըլլալ ապստամբ բնակչութեան հանդէպ, որպէս զի զգայ ան բանւորական բռունցքի թափը: Դիմադրողներուն գերի չվերց-նել եւ կենդանի բաց չթողնել ոչ մէկ աւազակի: ՄԻ միայն ապատամբ կուլակները ոչնչացնել եւ անոնց ամբողջ կայքը գրաւելուվ կը հասնինք խաղաղութեան: Եթէ հանգամանքները կը ստիպեն` աւերել ամբողջ գիւղերը. յիշելով այն, որ աններողամտութիւնն եւ դաժանութիւնը, նամանաւանդ Կովկասի մէջ կը հասցնէ լալ հետեւանքի: Գրաւած գիւղերու մէջ սովէն ապահովել զօրամասերը ի հաշիւ ապստամբներու:
28-րդ Դիւիզիայի պետ` ՆԵՍՏԵՐՈՎՍԿԻ
Զին.Կոմիսարի փոխանորդ` ՍԱՐԱԵԶ
28-րդ Դիւիզիայի շտապի պետ` ՓԸՐՈԼՈՎ

    Հոկտեմբեր 16-ին Զանգեզուրի գաւառի Կոռնձոր գիւղին մէջ իբրեւ հակամեծամասնական կը գնդակահարուին 13 հայ բանտարկեալներ :
    Ռումբերու տարափով կը յառաջանար ահա կարմիր բանակը, որ կը կռուէր Ասկիւլում-Ղզլդաշ-Ինջաբէլ գծի - այսինքն Ղափանի հիւսիս-արեւելեան ամբողջ սահմաններուն վրայ:
    Իր ձախ թեւը ճակատէն գիւղի դէմ սկսած ձախող յարձակումէ մը վէրջ, ծեծուած ու պարտուած` ետ կը քաշւէր:
    Կեդրոնը` գրաւելով Արծուենիկ գիւղը, կաշխատեր օգտուիլ իր ժամանակաւոր յաջողութենէն:
    Աջ թեւը մխրճուած Ղափանի եւ Տաթեւի միջեւ, կը ջանար գրաւել Խոտանան գիւղը:
    Կեդրոնէն կը ռմբակոծեն երկու թնդանօթներ:
    Բեւերուն վրայ քառասունի չափ գնդացիրներ կը գործեն անդադրումորէն:

-100-

    Կռուի երկրորդ օրը, 17 Հոկտեմբեր, Նժդեհ դէպի Ինջաբէլ հետեւեալ հրահանգը կը ղրկէ.
    ՙԽուսափիլ ցերեկւայ գրոհներից եւ զոհեր տալուց. ընդունել մուրճ եւ ոստայն ձեւը եւ սպասել ինձ: Ձեզ մօտ կը լինեմ մի ժամէն՚:
    Վաշտապետ Կ-ի դեկավարութեամբ զօրախումբ մը թշնամիին թիկունքը անցնելու համար Գետաթաղի բարձունքներով կը շարժի դէպի Տափասար:
    Որոշեալ ժամուն Նժդեհ կը գտնուի Ինջաբէլ:
    Տրուած մարտագրին համաձայն, Հոկտեմբեր 18-ի լուսաբացին, ուժանակային գրոհով մը Խոտանանի զօրասիւնը շփոթի կը մատնէ հակառակորդ ուժերը` Ինջաբէլի ամբողջ ճակատին վրայ: Նոյն ժամուն վաշտապետ Կ-ի զօրախումբը թեւանցային շարժումով մը Տափասարէն կը հարուածէ թշնա-մին թեւէն ու թիկունքէն: Գրեթէ նոյն ատեն կապ պահելով, Տաթեւի կողմէն թշնամին կը հարուածեն Պօղոս Տէր-Դաւիթեանն ու սպայ Տէր–Պետրոսեանը:
    Կռուի ընթացքին Մեծամասնական ուժերու մէկ մասը անձնատուութեան կը դիմէ. իսկ մնացած մասը կը նահանջէ խուճապահար: Նահանջող թշնամին կը հետապնդուի տեղակալ Տէր-Դաւիթեանի ուժերէն: Իրենց կարգին Ղափանի հետեւակ վաշտերը մեծ խանդավառութիւնով կը սուրան դէպի Արծուենիկ: Այդ ճակատին վրայ կռուող մեծամասնական 84-րգ բրիգատան թեթեւ դիմադրութենէ մը վերջ` կը յանձնուի, գրեթէ
    Հոկտեմբեր 18-ին Կապարգողթի սահմաններուն վրայ մեծամասնական ուժերու հետքը չէր մնար:
    Յաղթական հայ վաշտերը բազմաթիւ գերիներով, ձեռք ձգած գնդացիրներով, հրազաններով, հեռախօսային գործիքներով, խրամաշինութեան վերաբերեալ կազմածներով ու դրօշակներով կը վերադառնան դէպի Հանքերը, տօնելու Սիւնիքի ժամանակակից պատմութեան մէջ փառքի շքեղ էջ մը գրկող իրենց այս նոր յաղթանակը:
    Կռիւը շահուած էր հայերու կողմէ գրեթէ ոչ մէկ մարդկային զոհի:
    Մեծամասնական ուժերու պարտութենէն ետք, Բագու հրատարակուող ՙԿրասնիյ Աւանկարդ՚ թերթը ՙՀԶՕՐ ԶԷՆՔ - ՄԵՐ ԿՌՈՒԻ ՁԵՒԸ՚ խորագրին ներքեւ այսպէս կարտահայտէր.


-101-

    ՙԱրեւելքի մէջ յայանուած է կրտսեր քոյրը մեծ դաշնակիցներու - Արեւելեան Համաձայնութիւնը, Հայաստանի, Վրաստանի, Ռումանիոյ եւ Յունաստանի բուրժուազիաներն են կազմած այդ դաշնակցութիւնը, որպէս զի խեղդեն ծազւող յեղափոխական շարժումը արեւելքին մէջ: Արեւելեան Համաձայնութեան անմիջական ներկայացուցիչներին մէկը աւազակապետ Նժդեհն է, որ իր բանակը կազմած է ազգային ատելութեամբ լեցուած հայերէ: Մինչդեռ, Նժդեհը Զանգեզուրի լեռներուն վրայ աւազակութեամբ կգբաղուէր, Կարմիր սուինները փախցուցին ուրիշ գայլ մը` Դրօն:
    Ընկեր կարմիրները պէտք է ամուր սեղմեն իրենց հրացանները եւ քշեն սեւ գայլ Նժդեհին:
    Կարմիր բանակի հանդէպ խորամանկ եւ յամառ թշնամի Նժդեհը, Դրօն եւ այլ հին գայլերը, լաւ գիտեն զինուորա-կան գործը: Ուստի եւ այդ ապստամբներու դէմ անհրաժեշտ է մեծ ուժ, ջարդելու համար անոնց հրոսակախումբերը: Նոյն ատեն մենք պիտի չմօռնանք, որ ապստամբներու յաջողութիւնը մեծապէս կախուած է ազգաբնակչութեան տրամադրութիւններէն: Ահա թէ ինչու կարմիր քանակը, թշնամիին կենդանի ուժերը խորտակելէ զատ, պիտի ձգտի ժողովուրդը ըմբոստացնել, թշնամացնել ապստաամբութեան ղեկավարներուն դեմ՚:*
    Պարտուած մեծամասնական զօրքը օգնութեան հասնող նոր ուժերով կրկին կը մօտենար Զանգեզուրի սահմաններուն:
    Անձկութեան օրերու մէջ էր Եայջին, որ պաշտամունքի հասնող հաւատքով մը օզնութիւն կը խնդրէ Նժդեհէն.
    ՙՀայաստանի միակ մխիթարիչ քաջդ Նժդեհ, Ձորերի եւ Եայջու թափառական ժողովուոդը աչքերն չռած է դէպի արեւելք` թէ արդեօք կը տեսնե±նք արեգակի ճառագայթները: Ոչ մի տեղից փրկութիւն չկայ: Մի գլուխ է հարկաւոր, որ մեզ փրկէ այս փոթորիկից: Հասիր, ով Սուրբդ Սարգիս, Հայրենիքը տապալման վրայ է: Մնաց` քոնն է, կորչի` քոնն է, պարծանքը: Յոյսներս դուք էք, յոյսներս մի կտրէք: Գիտենք որ այդ տեղ էլ թուխպ է: Ուրեմն, ատենահաս հասէք, կարճ ժամանակով, էլի կը գնաք ձեր սիրեցեալ

-----------------
    *Կրասնիյ Աւանկարտ, թիւ 52, 1920, Հոկտեմբեր 30,

-102-

    Ղափանը:՚
    Կարմիր զօրքերը Հոկտեմբեր 20-21 անցնելով Եայջի եւ վերջնագիր կը ներկայացնեն բնակչութեան` զինաթափութիւն պահանջելով, հակառակ պարագային կը սպառնան ՙհիմնահատակ կործանել գիւղերն եւ բոլորին սրի քաշել՚:* Մինչ այդ սիսեանցիք առաջնորդութեամբ իրենց ղեկավար Պօղոս Տէր-Դաւիթեանի` Անգեղակոթի վրայ բուռն յարձակումով մը կը ջարդեն մեծամասնական ուժերը եւ կը վանեն մինչեւ Ղարաքիլիսէ: Թշնամին յանկարծակիի բերելու նպատակով Տէր-Դաւիթեան կողմնակի ճամբով կը գրաւէ Եայջին` ուրկէ կը անցնի Տաթեւ, հրամանատար Նժդեհի հետ կապ պահելու համար: Մալտաշի մէջ կրկին կռուի կը բռնուի մեծամասնական ուժերու հետ, զոր վերըստին պարտութեան կը մատնէ ու զրաւելով բաւականաչափ ռազմամթերք` կ°անցնի Խոտանան եւ կը միանայ Նժդեհին:

ԿՈՒՐՈՉԿԻՆԻ ՀԵԾԵԼԱԶՕՐՔԸ ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԻ ՄԷՋ

    Մեծամասանական 28–րդ զօրաբաժնի պարտութենէն յետոյ Հիւսիսային Կովկասէն օգնութեան կը հասնի ԺԱ. բանակի հերոս հռչակուած հեծելազօրքի հրամանատար յայտնի Կուրոչկինը:
    Զանգեզուր-Գորիսի ազգաքնակչութիւնը սարսափի ներքեւ պահելու եւ հեծելազօրքի Կարմիր հրամանատարին համբաւը տարածելու նպատակով` Զանգեզուրի եւ Ղարարաղի Խորհրդային Կոմիսար Ղարագէօզեան յետակայ ազդարարութիւնը կ'ընէ հայերուն.
    ՙԶգոյշ, սրան Կուրոչկին կասեն, որը կատակ չի սիրում, սա է ջարդել Դենեկինին, Կոլչակին եւ շատերին, կը Տեսնէք այսօր վաղն էլ Նժդեհի եւ Դափանի փոշին քամուն կը տայ՚:
    Գորիսի Մեծամասնականները ցնծութեան մէջ էին, դէպք մը սակայն կը վրդովէ քիչ մը տրամադրութիւնները: Հարիւրի մօտ կօզակներ կը հրաժարին ՆԺԴԵՀԻ դէմ կռուելէ: Քաղաքի յեղափոխական կոմիտէն ըմբոստներու այդ քայլը համարելով ՙհակայեղափոխական՚, կը գնդակահարէ անոնց

---------------------
    *Արնոտ Գիրք, էջ 46:

-103-

կէսէն աւելին:
    Մօտ 1800 ձիաւոր, մարզուած եւ կռուելու ընդունակ կարմիր հեծելազօրքը կը շարժի առաջ:
    Հեծելազօրքին կը միանան նաեւ մեծամասնական 83-րդ եւ 84-րդ բրիգատաները, ինչպէս եւ 1200 հոգի* նախկին թուրք գերիներէ կազմուած հետեւակազօրաց գունդ մը. «ՙր չի դաւաճաներ իր պատմական դերին, կը պղծէ հայ ընտանիքի պատիւը, կը վիրաւորէ հայ ազգային արժանապատուութիւնը, ոտքի տակ կու տայ ամէն սրբութիւն եւ կը թալանէ գիւղերը՚**
    Հետախուզական երկու կողմի խմբակներու առաջին բաղ-խումը տեղի կունենայ 1920 Նոյեմբեր 3–ի լուսաբացին:
    Նոյն օրը, ժամը 10–ի մօտերը, Կարմիրներու աջ թէւը յախուռն յարձակողականի մը կսկսի. Նժդեհի ուժերը կը մնան պաշտպանողական դիրքէ վրայ:
    Կուրոչկին անծանօթ հրամանատար Նժդեհի ռազմավարական խաղերուն, միշտ կը յառաջանայ եւ անընդհատ խտացնելով իր շարքերը կը լեցուի ձորերու մէջ:
    Իր խափուսիկ նահանջին վերջ կու տայ այլեւս հայ զօրը: Կը գոռան պայթուցիկ տակառները` մահ սփռելով թշնամի շարքերու մէջ:
    Դժնդակ պայմաններու մէջ` անձնատուր կ'ըլլայ մեծա-մասնական բանակին աջ թեւը:
    Կռուի երկրորդ օրը պարտութեան կը մատնուի նաեւ ձախ թեւը: Կեդրոնը մեծ կորուստներով կը նահանջէ դէպի Շուռ-նուխ:
    Ջախջախուած զօրամասերու բեկորները իրենց ամօթը ծածկելու մտածումով գիշերանց կը մտնեն Գորիս:
    Իր պարտութեամբ մեծամասնական զօրքը Կապարգողթի ուժերուն ձեռքը կը ձգէր 500 գերի, 24 գնդացիր, հրացաններ, ռազմամթերք, հացի պաշար եւ պատերազմական զանազան իրեր:
    Կռուի ամբողջ տեւողութեան հայերը կունենան միայն մէկ սպանուած եւ երկու վիրաւոր:
    Այս յաղթութիւնները ցնծութեամբ կը լեցնեն ժողովուր-
-------------------
    * Ագատ Սիւնիք, էջ 41:
     ** Արնոտ Գիրք, էջ 44:

-104-

դին հոգին մամուլը իր կարգին արձագանքը կ'ըլլայ անոր խանդավառ զգացումներուն:
    Այդ առթիւ ՙԱյգի՚ մէջ կը կարդանք.
    ՙՈղջոյն Ղափանի Գործադիր Մարմնին եւ Գենուազի Փրկութեան Կոմիտէին, որ սկիզբէն մինչեւ վերջը, անյողդողդ ու հաւատարիմ մնացին ժողովուրդին տուած իրենց ուխտին:
    Ողջոյն, բիւր ողջոյն քեզ, Ղափան-Գենուազ-Գողթանի եօթն անգամ սիրած հրամանատար հերոս Նժդեհ, բեղմնաւոր էին քու ցանած սերմերդ, եւ ատոնք եղան անոնց տուած պտուղները: Դուն ես ու կը մնաս Ղափան-Գենուազ պատմութեան մէջ ՙերկրորդ Դաւիթ-Բէգ՚, ՙԱժդահա փաշա՚, եւ ամէն կռուի յաղթող ՙՓատիշահ՚, տիտղոսներ, որ տուաւ քեզ պաշտելու չափ սիրող զինուորութիւնն ու ժողովուրդը՚:* ՙՂափանի հերոսական կռիւները եւ Նժդեհի քաջանուն գործերու արձագանքը կը տարածուի ամենուրեք, ճնշուած գիւղացիութիւնը իր փրկութեան միակ յոյսը կը դնէ այդ անձնազոհ հայրենասէրի անխորտակելի եւ անհողդողդ կամքին վրայ: Ղափանի շրջանի մօտ գտնուող Զանգեզուրի գիւղերը իրարու ետեւէ գլուխ կը բարձրացնեն, առաջին օրինակը կու տայ Տաթեւը, որ ապստամբութիւն կը հռչակէ, առաջնորդութեամբ Հրամանատարին սպաներէն մէկուն: Նոյեմբեր 12–ին տաճկական ՙկարմիր՚ զորագունդը Նախիջեւան անցնելու նպատակով Մեծամասնականներու կարգադրութեամբ կը ղրկուի դէպի Ուչ եւ Ղարաքիլիսէ հայ գիւզերը: Կանխելու համար անոր գործելիք Չարիքները, որոնց ապացոյցը տուած էր ան Զանգեզուրի մէջ. ՙՔարահունջ, Խոտ, Շինուհայր, Հալիձոր, Եայջի, Ջէյվա եւ ուրիշ գիւղերու մէջ գործադրելով իր գազանային եւ բարբարոս բնազդները հայ կնոջ եւ կոյս աղջիկներու վրայ՚,* տեղակալ Տէր-Դաւիթեան կը վերադառնայ Ղարաքլիսէ եւ օգտուելով տիրող մառախուղէն` խիզախ թեւանցով մը պարտութեան կը մատնէ թշնամին, որ երեք ժամ կռւելէ վերջ Եայջիի ուղղութեամբ կը դիմէ փախուստի, ձգելով 100–ի չափ դիակներ ռազմադաշտին վրայ: Այդ կռուի ընթացքին մահացուորէն կը վիրաւորուի Տէր-Դաւիթեանը, սիսեանցիներու հերոս այդ ղեկավարը, որ իր ստացած վեր
------------------
    * «Այգե, 43 թիւ, 1920, Նոյեմբեր 15, Թաւրիզ:

-105-

քին անխնամ մնալու պատճառով Նոյեմբեր 20-ին կը վախճանի:*
    Մառախուղին եւ իրենց հրամանատարին վիրաւորուելու պատճառով սիսեանցիք հնարաւորութիւն չեն ունենար հարուածելու նահանջող թշնամին, որ մտնելով անպաշտպան Եայջի, կոտորածի եւ թալանի կը մատնէ ամբողջ գիւղը` իբր փոխ-վրէժ Ղարաքիլիսէի ճակատին վրայ կրած իր պարտութեան:
    Խուսափելով աւելորդ արիւնահեղութենէ, Նոյեմբեր 14-ին Նժդեհ հետեւեալ վերջնագիրը կը ղրկէ Գորիսե մեծամասնական հրամանատարութեան.

ԲՈԼՇԵՒԻԿՆԵՐԻ ՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐՈՒԹԵԱՆ`
ԳՈՐԻՍ

    ՙՂարաբաղի եւ Զանգեզուրի հայութիւնն արդէն գլխատուած եւ տնտեսապէս ու հասարակականապէս քայքայւած է Կարմիր բանակի ձեռքով: Ձեր գօրքերի ներկայութիւնը Սիւնիքի սահմաններում այլեւս անհանդուրժելի է: Հրամայում եմ, եթէ չէք ուզում ԺԱ. բանակի մնացորդներն էլ կոտորածի եւ գերութեան մատնել, անմիջապէս դատարկել Զանգեզուրը, հակառակ դէպքում ստիպւած կը լինեմ կռւով տիրելու ձեր ձեռքին գտնւած երկրամասին՚:**
Կապարգողթի Հրամանատար` ՆԺԴԵՀ
Հանքեր, 14 Նոյեմբեր, 1920

Վ    երջնագրին ի պատասխան մեծամասնական զօրքի հրամանա-տարութիւնը դէպի Զանգեզուր կը ղրկէ տաճկական զօրքը եւ Գորիս մնացած Կուրոչկինի հեծելազօրքը: ՙԿուրոչկին ջարդուելէ յետոյ` կը նախընտրէ թողնել իր հեծելազօրքի մէկ մասը Զանգեզուր, իսկ ինքը կ'անցնի Բագու, հաստատ համոզուած` որ Կարմիրները Զանգեզուր եւ Ղարաբաղի մէջ դատա
------------
    * Տեղակալ Տէր-Դաւիթեանին մարմինը Դեկտեմբերի 4-ին կամփոփուի իր ծննդավայր` Խոտանան գիւղը, տանելով իր հայրենակիցներուն խորունկ կսկիծն ու ջերմ արցունքները:
    ** Լեռնահայաստանի գլխաւոր շտաբի արխիւ, թիւ 138:

-106-

պարտուած են ոչնչանալու՚:*
    Ատրբէջանի կարմիր բանակը Նոյեմբեր 14-ին կը խուժէ դէպի Հալիձոր, որուն օգնութեան կը հասնի Տաթեւի զօրամասը:
    Նոյեմբերի 19-ին Տաթեւէ եւ Դարապասեն օգնութիւն կը խնդրեն: Նժդեհ հարիւրեակ մը ձիաւորներով կ'անցնի այդ շրջանը:
    Թշնամին իր ձեռքը պահելով Եայջին` կը պատրաստուի պատժել Հալիձորը:
    Ան կը յաջողի Շինուհայի կողմէ մտնել ապստամբ հայ գիւղի արեւելեան թաղը ու կրակի տալ մէկ քանի տուներ:
    Համաձայն մշակուած մարտագրին, Նոյեմբեր 20-ին Սիսեանի ուժերը կը քալեն Ուչթափալար-Ղարաքիլիսէ-Գորիս խճուղիով եւ լուսաբացին թիկունքէն կը հարուածեն հակառակորդը:
    Դարապասի ուժերը գիշերը կը գրաւեն Եայջի ետեւի Խութիս կոչուած բարձունքը:
    Տաթեւի զօրասիւնը գիշերանց Որոտան գետը անցնելով կը գրոհէ թշնամի ուժերու կեդրոնին դէմ: Իսկ Հալիձորի մարտիկները կը հարուածեն թշնամիին ձախ թեւը:
    Լուսաբացին Խութիսի բարձունքէն առաջացող զօրաշղթայի բացած կրակէն ու պայթուցիկ տակառներու հրաբխային որոտներէն թշնամին շուարած` կը լքէ Եայջիի իր դիրքերը ու կը քաշուի դէպի Ուչթափալար:
    Նոյն օրը, ժամը 11-ին, Կապարգողթի եւ Սիսեանի ուժերը վերջին թափով մը կը նետուին կարմիր զինուորներուն վրայ, որոնք կարճ դիմադրութիւն մը ցոյց տալէ յետոյ կը նահանջեն դէպի Գորիս:
    Նոյեմբեր 20-ի կռիւներուն իբր արդիւնք կը փրկուին Եայջին եւ Հալիձորը:

ԳՈՐԻՍԻ ԳՐԱՒՈՒՄԸ

    Եայջիի եւ Ուչթափալարի ճակաաներուն վրայ թշնամին իր պարտութենէն վերջ նոյնքան ահաւոր պարտութեան մը
-----------
    **Արնոտ Գիրք, էջ 48:

-107-

կենթարկուի Գորիսի մէջ:
    Գորիսի եւ շրջապատի ազգաբնակչութիւնը, որ մեծամասնական զօրքերու ձեռքով. ՙԹալանուեր, տնտեսապէս քայքայուեր հագուստեղէնէ, տնային կահ-կարասիներէ զրկուեր եւ դառնութեան բաժակը մինչեւ վերջ քամած էր` օր առաջ գաղտնի կերպով պատրաստուած էր ապստամբութեան. կապ հաստատելով մէկ կողմէն հրամանատար Նժդեհի եւ միւս կողմէ` Սիսեանի ապստամբներու ղեկավարին հետ՚:
    Նոյեմբեր 21–ին գիշերուայ ժամը 4-ին Գորիսի սուրհանդակները հետեւեալ գրութիւնը կը բերէին Նժդեհին.
    ՙԵրէկ Ուչթափալարի ջարդուած թշնամիին մնացորդները խուճապով թափուեցան քաղաք: Քիչ վերջ` քաղաքի Կարմիրներուն մէջ տարածուեցավ պանիկա եւ բոլորն սկսան փախչիլ Զաբուղ: Գորիսի եւ Վերին Շէնի երիտասարդութիւնը, տեսնելով այդ բոլորը, յարձակեցաւ փախչողնէրու վրայ եւ զինաթափեց շատերուն, քաղաքն այժմ մեր ձեռքն է: Թշնամին ամրացեր է Քաբաշէնի բարձունքներուն վրայ եւ կը ռմբա-կոծ է քաղաքը: Տղաներն օգնութիւն կը խնդրեն: Պէտք է շուտ հասնիլ, թէ չէ լուսաբացին նոր ուժեր ստանալով թշնամին կարող է վերագրաւել քաղաքը եւ սրի քաշել ժողովուրդը՚:
    Նժդեհ կը պատասխանէ. ՙԳալիս եմ, դիմադրեցեք՚:
    Եայջի եւ Հալիձոր ամրացած Զանգեզուրի եւ Սիսեանի մարտիկները անտեղեակ Գորիսի, Վերին Շէնի եւ Բուրունի շրջանին մէջ կատարուած ապստամբական շարժումին, դեռ կը հետապնդեն Շինուհայր գտնուող մեծամասնական ուժերը զօր վանելով` Նոյեմբեր 21 առտուն ժամը 10–ին Գորիս կը մտնեն:
    ՙՆոյեմբեր 22 առտուայ ժամը 12–ին ամբողջ Գորիսի եւ շրջանի ժողովուրդն ու զինուորութիւնը խռնուած Վահան Խորէնի, Արշակ Շիրինեանի եւ Սաքօի շիրիմներու շուրջ ՄԵՐ ՀԱՅՐԵՆԻՔ ԱԶԱՏ ԱՆԿԱԽ երգերով, հայ եկեղեցիի զանգակներու քաղցր ղօղանջներուն տակ, աղ ու հացով կը դիմաւորէ իր սիրելի ազատարար Նժդեհին եւ անոր յաղթական մուտքը կը շնորհավորէ: Հազարաւոր շրթունքներ օրհնութեան մրմունջներ կը թոթվեն. բոլորին դէմքին վրայ կը
---------------------
    * Արնոտ Գիրք, էջ 49:

-108-

փայլի ազատութեան ժպիտը՚:*
    Գորիսէն նահանջող մեծամասնական զօրքը յուսահատօրէն դեռ կը ռմբակոծէր հայկական դիրքերը:
    Հասնելով Քարաշէն, հրամանատար Նժդեհ կու տայ վերջին յարձակումի ազդանշանը: Կը բարձրանայ յաղթութեամբ արբեցած մարտիկներուն գոռ աղաղակը, որ լռութեան կը դատապարտէ թշնամի թնդանօթներու ձայները: Երեկոյեան դէմ մեծամասնական ԺԱ. զօրաբանակին վերջին զօրամասերը կը քշուին դէպի Ապտալլար:
    Զանգեզուր կը տօնէ իր ազատութիւնը:
    Զանգեզուրի վերջին յաղթութիւններու առիթով Հ.Հ.Կա ռավարութեան քարտուղարը կը գրէր Նժդեհին.
    ՙԱմբողջ ընկերները հիացմունքով կը հետեւին Դաւիթ-Բէգի հոգեզաւակի հերոսական պայքարին եւ կարող եմ ըսել թէ ամբողջ մեր կուսակցական մարմինների եւ առ հասարակ հայութեան լայն խաւերի ջերմ համակրութիւնը Ձեզ հետ է՚:
ՏԷՎԷՃԵԱՆ
Երեւան, 30 Նոյեմբեր, 1920
    Իր Գորիս գրաւելու օրն իսկ Նժդեհ տեղացի հասարակութեան կուղղէ հետեւեալ յայտարարութիւնը.
    ՙՅայտնում եմ ի գիտութիւն հասարակութեան, որ ընտրւած բուն Զանգեզուրի գիւղացիութեան ժամանակաւոր խորհուրդը հաստատում եմ իր պաշտօնում եւ հրամայում ենթարկւել խորհուրղից եղած կարգադրութիւններին:
    Հակառակողները կը պատժւին ամենախիստ կերպով՚:
Հրամանատար` ՆԺԴԵՀ
Գորիս, 22 Նոյեմբեր, 1920

    Նոյն օրը Գորիսի հայ կիները հետագայ գրութիւնը կը ներկայացնեն Նժդեհին.

ԲՈՂՈՔ ԳՈՐԻՍԻ ՀԱՅ ԿԱՆԱՆՑ ԿՈՂՄԻՑ

    Այսպես անւանւած խորհրդային իշխանութեան
------------------
    * Ազատ Սիւնիք, էջ 43:

-109-

    նույնպես հասաւ եւ մեզ հայ կանանց: Այդ կառավարութեան լսել էինք, բայց երանի կը լիներ իրեն չտեսնեինք եւ նրա դառը բաժակը մինչեւ վերջը չծծէինք` նրա դաժան խաղերը մեր կաշւի վրայ փորձելով: Մի քանի աւանտիւրիստական խոսքերով, Սովետական իշխանութիւնն էր միակ պաշտպանը աշխատաւորների, հարստահարւածների, նա է միայն, որ պիտի ազատութիւն բերեր. ազատութիւն մտքերի, խոսքի եւ իրա-վունքի, բայց մենք դժբախտաբար տեսանք իրականութեան մէջ Խորհրդային կոչված իշխանութեան խաղերը իր ամբողջ սարսափելիութեամբ: Նա անգթութեամբ թալաներ խեղճ ու աղքատ գիւղացիներին, որից վերցնելով լծկան եզը, որից ձին, որից կով ու ոչխար, չարքաշների հիւծած ֆիզիկական գոյութիւն պահպանելու վերջին յոյսը, մատնելով նրանց անկշտում սովին: Չբաւականանալով դրանով նա իւր ճիրան-ներն ուղղեց դէպի անզօր ու խեղճ հայ կինը, նրա գլխի զարդն ու ոսկէ գօտին խլելով, ոմանք էլ ձաղրելու ու աւելի անպատւելու համար հայ կնոջն, նրա զարդարանքներով իրենց ձիանները զարդարեցին: Հերիք չհամարելով այս ամենը, Խորհրդային իշխանութիւնը ուղարկեց այստեղ իր կարմիր կոչւած ասկեարներին, առիթ տալով աւելի բարբարոսութեան շարունակ, ՙագռաւներին յանձնելով սոված գայլերին՚:
    Այդ ուղարկած ՙկարմիր՚ ասկեարներն էլ կարմիր արեան վրեժից չվախենալով, մտնելով հայաբնակ գիւղերը, ազատութիւն տւեցին իրենց վաղեմի վրէժին ու գազանաբարոյ կրքերին, կոտորելով երիտասարդներին, բռնաբարելով հայ կանանց ու անմեղ օրիորդներին, նետելով նրանց զանազան անբուժելի հիւանդութիւնների գիրկը:
    Մենք շատ էինք լսել Տաճկաստանի սարսափ ու զուլումների մասին, բայց այսպիսի բարբարոսութիւններ ինչպիսին կայ Զանգեզուրում չէինք տեսել: Բայց ինչու, չէ± որ կոմմունան է միակ պաշտպանը աղքատների, չէ± որ նա է միայն ազատութիւն տալիս, իրենց ասելով` հարստահարւածների:
    Յայանելով Ձեզ Պ. հրամանատար, մեր խորին շնորհակալութիւնները, որ դուք մեզ ազատեցիք մեր անունը արատաւորելուց, աղաչում ենք Ձեզ եղեք այսուհետեւ էլ մեր պաշտպանն ու փրկիչը, որպես զի երկրորդ անգամ նրանք չյանդգնին ոտք կոխելու մեր երկիրը` իբրեւ մեր ազատա

-110-

րար, մենք պատրաստ ենք կանայքս էլ դուրս ելնելու նրանց դեմ, կամ աւելի շուտ մեռնելու , քան նորից տեսնելու կարմիր աւազակները:
    Մեր միակ յոյսը դուք եք, դուք որ կանգ չառաք ոչ մի խոչընդոտի առաջ, դուք, որ կարողացաք մեզ փրկել խորհրդային կոչւած Մուսավաթական կառավարութեան չարիքներից, եղեք եւ մեր փրկիչը ապագայում եւ ընդմիշտ:
100 ստորագրութիւններ


    Մեծամասնականներու շառաչուն պարտութիւնը բնաւ չէր մոլորեցներ Զանգեզուրի ազգաբնակչութեան ազատագրական շարժումին նուիրուած հայ ղեկավար շրջանակները: Կանխատեսելով ապագայ նոր վտանգներ, անոնք կը ջանային ապահովել ի նպաստ իր ճակատագրին լքուած Լեռնաշխարհի այդ կտրիճ ժողովուրդին` Երեւանի յամեցած օժանդակութիւնը:
    Այդ նպատակով վերջին անգամ Երեւան կը մեկներ Զանգեզուրի Գիւղացիական Խորհուրդի Ներկայացուցիչ Աշոտ Մելիք Մուսեան, որ Զանգեզուրի վերջին դէպքերու եւ անմիջական կարիքներուն մասին հետագայ յիշատակագիրը կը ներկայացներ Կառավարութեան:
    1920 թւի Յուլիսի 5-ին Մեծամասնականները տիրելով Գորիսին` բուն Զանգազուրը եւ Սիսեանը կտրեցին Հ. Հանրապետութիւնից: Դրօի փորձը վերագրաւելու յիշածս երկրամասը” վերջացաւ Օգոստոս 7–ի պարտութեամբ:
    Մեծամասնականների անվերջ փորձերը գրաւելու Ղաթան, Գենուազ ու Արեւիք, ապարդիւն անցան, Սեպտեմբեր 8-ին նրանք թէեւ ժամանակաւորապէս յաջողութիւն ունեցան Ղափանում ու մուտք գործեցին Զանգեզուր եu այդ գաւառամասը, բայց նրանց չհաջողւեց փաստօրեն տիրել Ղափանին: Զինւած երիտասարդութիւնյը քաշւեց լեռները ու իր սիստեմատիկ յարձակումներով Հոկտեմբեր 9-ին քշեց թշնամուն: Հոկտեմ-բեր 19-ին միացաւ Ղափանին եւս Սիսեանը եւ նույնպես քշեց թշնամուն իւր սահմաններից:
    Գենուազն ու Գողթանը Մեծամասնականներին երբեք իրենց մէջը չընդունեցին: Սեպտեմբեր 19-ից մինչեւ Հոկտեմբեր 14-ը այստեղ տեղի են ունենում օրհասական կռիւներ Շիւանաձորի Աստազուր եւ Օրտուբադի ճակատների վրայ: Թշնամին միացած Օրտուբադի ճակատում տաճիկ ասկեարների եւ թուրք

-111-

խուժանի, իսկ Շիւանաձորի ճակատներում հայ եւ թուրք կամաւորների հետ, աշխատում էր գրաւելով Գենուազը` Նախիջեւանը միացնել Ատրբեջանի Ալիադ–Ջուլֆա երկաթուղագծով:
    Մեր դէմ գործող բոլշեւիկ բանակը բաղկացած էր մօտ 9000 սւիններից: Հոկտեմբեր 19-ից մինչեւ Նոյեմբեր 9-ը Սիսեան, Ղափան, Գենուազ եւ Գողթան, Օրտուբադ ճակատների վրայ յետ են շպրտում թշնամու 14 շատ ուժեղ եւ անհամար մանր գրոհները:
    Այս կռիւների ընթացքում թշնամին թողել է մօտ 5000 դիակ, 1600 գերի, 67 գնդացիր, 400-ի չափ ձիաններ եւ մեծ քանակութեամբ ռազմական զանազան իրեր եւ մթերքներ:
    Այսօր ջախջախւած թշնամին անընդունակ մեր դէմ վարելու որ եւ է ռազմական գործողութիւն, վռնտւած է Զանգեզուրի մեր նախկին տիրապետութեան բոլոր սահմաններից, ի բաց չառեալ եւ բուն Զանգեզուրն իւր Գորիս քաղաքով: Ամբողջ կռիւների ընթացքում մենք ունեցել ենք 22 սպանւած...
    Զանգեզուրը ինչպես յայտնի է փաստօրէն երբեք Հայաստանի անբաժան մասը չի կազմել, նա ունեցել է ինքնուրոյն կեանք, կառավարւելով սեփական ինքնավարութեամբ: Հայաստանի Կառավարութիւնը անտես առնելով այս հանգամանքը ի վնաս իւր սեփական շահերի իսկ մասնաւորապէս Զանգեզուրի` առանց ժողովրդի կամքը իմանալու. սոյն թիւ Օգոստոս 10-ին կնքում է Մեծամասնականների հետ անպատուաբեր մի դաշնագիր, Զանգեզուրի անկախ ժոզովրդի դատը համարելով վիճելի, իսկ կա կառավարութիւնը` սովետական: Թե ինչ կորըստաբեր հետեւանքներ պիտի ունենար այդ դաշնագրի իրականացումը ողջ Հայաստանի համար, եթէ ի չիք դարձնէր դրա զօրութիւնը ինքը ժողովուրդը յանձինս իր սիրելի հրամանատար Նժդեհի, դա ակներեւ կարող էր լինել, երբ Կարմիրների 9000 սւինը Նախիջեւանն անցնելով այսօր ոտք կոխէր Հայաստանի մայրաքաղաքը:
    Այս բոլորից յետոյ թւում է կառավարութիւնը որոշ ողջախոհութեան պիտի եկած լինի համոզւելով, որ իւր վերոյիշեալ ընթացքը տանում է, ինչպես Զանգեզուրը նոյնպես եւ ողջ Հայաստանը, դեպի կորուստ:
    Զանգեզուրը ապահովելու եւ նրա իդէալների իրականա

-112-

ցումը` միանգամ ընդ միշտ մայր երկրին միանալ անհրաժեշտ է:
    1.-Յանձնել մեզ թնդանոթների մի բատարիա:
    2.–Բաց թողնել անհրաժեշտ քանակութեամբ ռազմամթերք եւ զէնք:
    3.- Որոշել մեր բռնելիք գիրքը եւ սկսել լուրջ ծրա գըրւած գործողութիւններ Զանգեզուրում:
    4.–Հնարաւորութեան դէպքում լէգալ, իսկ հակառակ պարագայում անլէգալ ճանապարհով Զանզեզուրը ճանաչել Հայաստանի տերիտորիան եւ նրա կարեւորազոյն ռազմաճակատներից մէկը:
    Զանգեզուրի ժողովրդի, Նժդեհի եւ իմ անուններից խընդրում եմ դրած հարցերին շուտ պատասխանել մեզ, որովհետեւ ամէն մի դանդաղում Ձեր կողմից Զանգեզուրը կարող է մատնել վերջնական կորստի: Այս հանգամանքներում մենք շարունակել սկսած գործը անկարող ենք եւ Ձեր կողմից բացասական պատասխան ստանալու դէպքում ստիպւած կը լինենք երկիրը յանձնելու Մեծամասնականներին, իսկ մենք այսինքն ղեկավարներս, անցնելու Հայաստան, ամբողջ պատասխանատվութիւնը թողնելով Կառավարութեան վրայ:
Ա. ՄԵԼԻՔ-ՄՈՒՍԵԱՆ

Երեւան, 24 Նոյեմբեր, 1920:

    Գորիսի անկումէն յետոյ Խորհրդային ուժերու Անդըրկովկասեան 28-րդ հրացանաձիգ զօրաբաժնի զինուորական կոմիսար Սիմոնով` Զանգեզուրի ապստամբական... շարժումին վերջ տալու եւ հաշտութիւն առաջ բերելու համար հետագայ գրութիւնը կը ղրկէ Նժդեհին.

ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԻ ԱՊՍՏԱՄԲ ԶՕՐ. ՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐ ԳՆԴԱՊԵՏ ՆԺԴԵՀԻՆ

    Զանգեզուրի հայ ժողովրդին եւ Ղարաբաղի մէկ մասին Ռ.Ս.Ֆ.Ս.Հ. Կարմիր Բանակի միչեւ տեղի ունեցող փոխադարձ կռիւներու հիմնական պատճառներին մէկն է ժողովրդական մասսայի մէջ Սովետական Իշխանութեան իսկական հիմունքներու մասին առաջ բերած թիւր կարծիքը մանաւանդ ազգայնական հարցը, որ արդիւնք է ապստամբ հայ զօրամասերու հրամանատարութեան ազգայինթշնամական պրոպականտայի, որ

-113-

առաջ կը բերէ հայ եւ թուրք բնակչուբեան փոխադարձ մասսայական ջարդ:
    Յեղափոխական Ատրբէջանի Խորհրդային Հանրապետութեան Սով. Իշխանութիւնը եւ Ռ.Ս.Ֆ.Ս.Հ. Հանրապետութեան Կարմիր Բանակի Հրամանատուրութիւնը հեռու են ազգայնական անջատ քաղաքականութիւնէ եւ Զանգեզուրի ու ամբողջ Անդըրկովկասի աշխատաւոր ժողովրդի ճնշումէն:
    Բովանդակ աշխարհի կապիտալիստներու դէմ ուղղւած յեղափոխական անողոք կռուով Ռ.Ս.Ֆ.Ս.Հ. Կարմիր Բանակի եւ Ռուսաստանի ու Ատրբէջանի Խոր. հանրապետական կուռավարութիւնները կը կիրարկեն իրենց դասակարգային յեղափոխական ծրագիրը, աշխատաւորութեան վրայէն ճնշողներու ամէն տեսակ զրկանքները վերջնականապես ոչնչացնելու նպատակով: Ամբողջ աշխարհի աշխատավորութեան մէջ եղբայրական յաբաբերութիւններ ստեղծէլու համար առաջ եկած այդ յեղափոխական ձգտումները, մասնաւորապէս Անդրկովկասի ագգերու նկատմամբ, աւելորդ անգամ մը եւս կընդգծէ այն հանգամանքը, որ Ռ.Ս.Ֆ.Ս.Հ. արդէն փաստօրէն ճանչցած է Դաղստանի ինքնավարութիւնը:
    Ոչնչացնելով արեւմուտքի եւ հարաւի իր թշնամիները, Սով. իշխանութիւնը վճռած է ամենակտրուկ միջոցներով, խաղաղ ճանապարհով վերջ դնելու ռազմական գործողութիւններուն նաեւ Անդրկովկասի մէջ` (Զանգեզուր–Ղարաբաղ): ՈՒստի Զանգեզուրի եւ Ղարաբաղի մէկ մասին բնակչութեան ազգայնական խմբակցութեան եղբայրական յաբաբերութիւները ամուր հիմքերու վրայ դնելու նպատակով, Զանգեզուրի եւ Ղարաբաղի մէկ մասին մէջ գտնուող Ռ.Ս.Ֆ.Ս.Հ. Կարմիր Բանակի զօրամասերու զին. հրամանատարութիւնը կառաջարկէ Ձեզ նախնական համաձայնութեան հետեւեալ կէտերը.
    1. Չցանկանալով ապագայ արիւնահեղութիւնը հայ աշխատաւոր ժոդովուրդի, որ արդէն ապստամբեր է Հայաստանի մէջ Սով. իշխանութիւն հաստատելու նպատակով, անմիջապէս դադարեցնել ռազմական գործողութիւնները եւ վերջացնելու համար դիմել բանակցութեան:
    2. Ռազմական գործողութեանց վերջ դնելու նպատակով բանակցութիւններ վարելու համար ուղարկել ներկայացուցիչներ Զաբուղ գիւղը, ուր Ձեր հաւանութիւնը ստանալէ յետոյ կու գան Ռ.Ս.Ֆ.Ս.Հ. Կարմիր Բանակի հրամանատարու

-114-

թեան ներկայացուցիչները:
    Զանգեզուրի մէջ ռազմական գործողութիւններուն վերջ դնելու համար մեր առաջարկած պայմաններն են.
    Ա. Անմիջապէս արձակել իրենց հայրենի գիւերը հայ բնակչութեան ապստամբ զօրամասերը` իրենց խաղաղ աշխատանքին անցնելու:
    Բ. Վերջ դնել մահմետականներու նկատմամբ ամէն տեսակ թշնամական գրգռութիւններու, որպէս զի առիթ մնայ զիրար բնաջնջող հետագայ կռուի գործողութեանց:
    Գ. Բացի ժողովուրդին մօտ գտնուած սուրերէն` յանձնել Ռ.Ս.Ֆ.Ս.Հ. Կարմիր Բանակի օրգաններուն թէ ձեռքի տակ գտնուած եւ թէ պահեստներու մէջ ունեցած բոլոր տեսակի զէնքերը, որովհետեւ ազգայնական հոգի վրայ տեղի ունեցած նորանոր կոտարածներու վերջ կը դրուի միայն այն ժամանակ, երբ հայ, մահմետական ժողովուրդները ամբողջովին կը զինաթափուին:
    Դ. Վերադարձնել Կարմիր Բանակի զօրամասերէն խլուած բոլոր գոյքերը, հիվանդները, վիրաւորները եւ գերի ընկած կարմիր զինուորները:
    Ռ.Ս.Ֆ.Հ. Կարմիր Բանակի զին. հրամանատարութիւնը եւ Ատրբէջանի Սով. իշիքանութիւնը կերաշխաւորեն կատարել ապահովութիւն հայ ժողովուրդի խաղաղ աշխատանքին եւ ապըստամբներու անարգել վերադարձը դէպի իրենց բնակավայրերը: Ռ.Ս.Ֆ.Ս.Հ. Կարմիր Բանակի զին. հրամանատարութիւնը կառաջարկէ Ձեզ աջակցել Սով. իշխանութեան օրգաններուն եւ Կարմիր Բանակի զօրամասերուն Զանգեզուրի եւ Ղարաբաղի հայ եւ թուրք ժողովուրդներու մէջ կեանքի կայուն ու խաղաղ պայմաններ ստէղծելու գործին:
    Ռ.Ս.Ֆ.Ս.Հ. Կարմիր Բանակի եկել է Զանգեզուր եւ Ղարաբաղ ոչ թէ պատերազմելու նպատակով, այլ շրջաններու երկու իրար թշնամի եւ ոչնչացնող խմբերու միջեւ եղբայրական յարաբերութիւն հաստատելու եւ բարձրացնելու անոնց մշակոյթն ու բարգավաճումը:
    Ներկայ րոպէին Ռուսաստանի Սով. կառավարութիւնը միջնորդի դեր կը կատարէ` բանակցութիւններ վարելով Հայաստանի եւ թուրք յեղափոխական զօրքերու մէջ հաշտութիւն կնքելու համար:
    Մի խանգարէք այդ գործը, մի մղէք սակաւ գիտակից հայ

-115-

ժողովուրդը դեպի ապարդիւն կռիւներ, որովհետեւ Ձեր յաջողութիւնները չեն կրնար պայմաններ թելադրողի յաջողութիւններ ըլլալ:
    Հաշտութեան պայմաններ կը թելադրէ Հայաստանի ապստամբ ժողովուրդը եւ կարմիր բանակը` ինչպէս Ռ.Ս.Ֆ.Ս.Հ. Կարմիր Բանակի նոր օղակը:
Մարտ. Զօրաճակատի Հրամանատար`
ՍԵՄԵՆՈՎ
1920, Նոյեմբեր 26
    Բանակցութեանց համար իրեն եղած հրաւէրը ընդունելով, Նոյեմբեր 30-ին հրամանատար Նժդեհ կը պատասխանէ Մեծամասնական Իշխանութեան.

ԿԱՐՄԻՐ ԶՕՐ.-Ի ՊԵՏԻՆ ԵՎ ԶԻՆՒՈՐԱԿԱՆ ԿՈՄԻՍԱՐԻՆ

    Զանգեզուրի ապստամբական հրամանատարութիւնն ընդունում է Ձեր առաջարկութիւնը հաշտութեան բանակցութիւններ սկսելու համար, բայց ոչ Զաբուղ գիւղում, այլ Գորիսում, որտեղ եւ առաջարկում է ուղարկել Ձեր լիազօր ներկայացուցիչներին:
    Օգտուելուվ առիթից աւելացնում եմ:     Դուք Ձեր անթիւ անհամար թերթերում, թռուցիկներում, ինչպէս եւ Ձեր ինձ ուղարկած վերջին երկու գրութիւնների մէջ Զանգեզուրի աշխատաւոր մասսաների ապստամբութեան եւ Ձեր անյաջողութեան պատճառը համարում էք Զանգեզուրի ապստամբական հրամանատարութիւնը: Ինչպիսի ինքնաիւաբէութիւն:
    Արեաէն ու երկաթի սիստեմը, որով դուք կառավարել էք ու շարունակում էք կառավարել ժողովուրդը, յեղափոխական դեմոկրատիայի ու պատմութեան կողմից վաղուց ի վեր թքւած ու դատապարտւած այդ սիստեմը ձեզ շատ հեռուն, բնական է տանել չէր կարող:
    Խօսեմ կօնկրետաբար:
    Ղափանին տիրելու համար դուք աւանգարդ ունենալով դարեր շարունակ հայի արիւն քրտինքով ապրող րէակցիոն թրքութիւնը, հրի ու սրի էք մատնում շրջանիս գիւղերից ամենաբարեկեցիկը` Զէյվան եւ Ձեր այդ վանդալական ակտը համարում յեղափոխական:

-116-

    Դուք կրկնում էք ձեր յարձակումները Արծուենիկի վրայ սանձարձակ արարքներով, կին ու երեխաների կոտորածով ու բռնաբարումներով մեզ յիշեցնել էք տալիս տխրահռչակ Ենիչէրների ձեռքով կատարւած բարրարոսութիւնները:
    Դուք քառասուն օր շարունակ ռմբակոծում էք Շիւանաձորը, եւ երբ եկու հայ դաւաճանների դաւադրութեամբ Ձեզ յաջողւում է մտնել այդ չարաբախտ գիւղը` դուք այնտեղ քարը քարի վրայ չէք թողնում: Տեղի են ունեում սովորական սպաննութիւններ, կին ու աղջիկների բռնաբարում, ալանթալան եւ նման Ենիչէրիական ակտեր:
    Ես հրամայել եմ հաւաքել Ձեր թնդանոթներից, ռմբաձիգներից ու գնղացիրներից այս գիւղի գլխին թավւած ամբողջ երկաթն ու արճիճը եւ նրանից Արաքսի ափին, մի բարձր սարի վրայ, կանգնեցնել մի տխուր կոթող այս սեղմ արձա-նագրութեամբ. ՙՆրանց անունը Կարմիր էր, գործերը` սեւ: Թող յաւերժ անիծւած լինեն նրանք՚:
    Դուք տաճիկ ասկեարներով պաշարում էք Եայջին, տեղահանում ժողովրդին եւ թալանում: Պանիկայի մատնւած ժողովրդի մի մասը կոտորւում է գիւղի պատերի տակ, մի մասը թափւում գետը, խեղդւում, իսկ ազատւածները գիւղի վերագրաւումից յետոյ, անիծելով իրենց օրն ու արեւը, մերկ ու քաղցած, գալիս ու ծւարւում են իրենց աւերւած տներում:
    Եւ այդ բոլորից յետոյ դուք միամտօրէն զայրանում ու զարմանում էք եւ առանց խղճի խայթի շարունակում էք ճառել աշխատաւորութեան շահերից:
    Ահա ինչով եւ ինչպէս աշխատաւոր գիւղացիութեան զզւանքն ու թշնամանքը շահեցիք եւ ստիպեցիք նրան անպատիւ կեանքեն գերադասել պատւաւոր մահը:
    Այլեւս գաղտնիք չէ աշխարհի համար, որ Ձեր դրօշակի տակ գործում են արեւելքի անէծքն ու ամօթը կազմող օսմանեան ջարդարար ու հայակեր փաշաները:
    Տաճկա-Հայաստանի վեց վիլայէթներում մահւան թագաւորութիւն ստեղծող (ութ հարիւր անթաղ մեռելները) հռչակաւոր Էնվէր ու Խալիլ մարդակերներն այսօր Ձեր քաղաքական եւ զինւորական խորհրդատուներն են հանդիսանում:
    Դուք յանուն Ձեր ուտօպիստական ցնորքների չվարանե

-117-

ցինք Քէմալի հայաջինջ հորդաները Հայաստան քաշելու եւ նրանց սրին ու սւինին մատնելու հայ աշխտաւորութեան ֆիզիկական գոյութիւնն ու նրա դարաւոր քրտինքի արգասիքը:
    ՈՒ այդ բոլորից յետոյ դեռ Ձեզ զարմացնում է հայ մասսաների ապստամբութիւնը:
    Օսմանեան րէակցիայի փաշաներն ու սոցիալիզմը.
    Արեւելքի բորենիներն ու յեղափոխական աշխատաւորութիւնը.
    Ինչ աբսուրդ, ինչ պղծանք ու հայհոյանք սոցիալիզմի ու յեղափոխութեան հասցեին:
    Պատմութիւնը, անկաշառ պատմութիւնն իր խօսքը, իր անէծքի խօսքն ունի ասելու նրանց, որոնք յանուն իրենց քաղաքական ու ռազմագիտական նպատակների պրօֆանացիայի ենթարկեցին մարդկութեան տառապող մասի կրօնը հանդիսացող սրբազան սոցիալիզմը:
    Դուք գիտէք, որ Ղարաբաղի գիւղացիութեան ամէն մի շունչն ամբողջ տարւայ համար ունի մի փթից մի քիչ աւելի հացահատիկ, իսկ զանգեզուրցին` մօտ մէկ ու կէս փութ: Դուք գիտէք այդ, կայ ստատիստիկա: Գիտէք եւ այն, որ երկու ամսից յետոյ սովն ու տիֆն այդ դժբախտ գիւղացիութեան մէջ կունենան առատ հունձ: Այդ գիտենալով հանդերձ դուք շարունակում էիք նոր ուժեր քաշել Զանգեզուր:
    Ձեր տրանսպորտն ուժեղացնելու նպատակով դուք վերջին գրաստը խլեցիք հայ աշխատաւորներից: Գորիսի պատերի տակ ու ճանապարհների վրայ թափթփւած հազարաւոր բեռնակիր անասունների լէշերը շատ բան են ասում Ձեր դաժան անմարդասիրութեան մասին:
    Սակայն միայն տնտեսական քայքայումով չէք բավականացել դուք:
    Սոցիալապես քայքայել էք ու գլխատել Զանգեզուրի բոլոր հասարակութիւնները:
    Ով Ձեր շարքերում չի եղել, դուք նրան Ձեր թշնամին էք համարել ու ոչնչացրել:
    Զաբուղի սպանդանոցն ու Գորիսի բարդողիմէոսեան գիշերները չեն մոռացւեր:
    Ես տեսայ Ձեր ստեղծած կատակոմբներն եւ Ձեր զոհերից շատ Ձեզ համար դաւեցի:

-118-


Back                Main            Forward